Böyrək Çatışmazlığının Növləri
Böyrək Çatışmazlığının Növləri
Kəskin böyrək çatışmazlığı (KBC)
Kəskin böyrək çatışmazlığı sürətlə, günlər və ya hətta saatlar içində inkişaf edir və böyrəklərin funksiyalarında kəskin bir düşüş meydana gəlir. Tezliklə müalicə edilməzsə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər, lakin vaxtında müdaxilə ilə tam sağalma mümkün ola bilər.
Xroniki böyrək çatışmazlığı (XBC)
Xroniki böyrək çatışmazlığı böyrəklərin funksiyalarında tədricən azalma ilə xarakterizə olunur. Aylar və ya illər ərzində inkişaf edə bilər və tam müalicə mümkün olmaya bilər, lakin müalicə ilə xəstəliyin irəliləməsi yavaşladılır.
Böyrək Çatışmazlığının Əlamətləri
Böyrək çatışmazlığı əlamətləri böyrəklərin funksiyasının nə qədər azaldığına və çatışmazlığın kəskin və ya xroniki olmasına görə dəyişir. Əsas əlamətlər aşağıdakılardır:
Yorğunluq və zəiflik
Bədəndə yığılan toksinlər yorğunluğa və zəifliyə səbəb olur.
Sidikdə dəyişikliklər
Sidik miqdarı və rəngində dəyişikliklər baş verə bilər. Xəstələrdə sidiyin azalması, sidikdə qan görünməsi və ya sidik ifrazının tamamilə dayanması müşahidə edilə bilər.
Şişkinlik (ödem)
Böyrəklər artıq mayeni çıxara bilmədiyi üçün bədəndə şişkinlik yaranır, xüsusilə ayaqlar, əllər və üz nahiyəsində.
Yüksək qan təzyiqi
Böyrəklər qan təzyiqini tənzimləyən hormonlar ifraz edir. Böyrək çatışmazlığında qan təzyiqi yüksələ bilər.
Dərinin solğun və ya qaşınan olması
Bədəndə yığılan tullantılar dəridə qaşıntıya və solğunluğa səbəb ola bilər.
Baş ağrısı və diqqət pozğunluğu
Böyrək çatışmazlığı beyin funksiyalarını təsir edə bilər, bu da konsentrasiyanın azalmasına və baş ağrısına səbəb ola bilər.
Ürəkbulanma və iştahsızlıq
Bədəndə toksinlərin artması mədə-bağırsaq narahatlıqlarına və iştahsızlığa gətirib çıxara bilər.
Qanazlığı (anemiya)
Böyrəklər eritropoetin adlı bir hormon ifraz edərək qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalına kömək edir. Böyrək çatışmazlığı olan şəxslərdə bu hormonun çatışmazlığı anemiyaya səbəb ola bilər.
Böyrək Çatışmazlığının Səbəbləri
Diabet
Diabet, xroniki böyrək çatışmazlığının ən əsas səbəblərindən biridir. Yüksək qan şəkəri böyrəklərin damarlarına zərər verə bilər.
Yüksək qan təzyiqi
Yüksək qan təzyiqi də böyrəklərə təsir edərək böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Böyrək iltihabı (glomerulonefrit)
Glomerulonefrit, böyrəklərdə filtrasiya funksiyasını yerinə yetirən glomerulaların iltihabıdır və böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Böyrək daşları və sidik yollarının tıxanması
Böyrək daşları və ya sidik yollarında tıxanıqlıq böyrəklərdə təzyiqə və böyrək funksiyalarında pozulmalara səbəb ola bilər.
Genetik və irsi xəstəliklər
Polikistik böyrək xəstəliyi kimi irsi böyrək xəstəlikləri böyrək çatışmazlığına gətirib çıxara bilər.
Zəhərlənmə və dərmanların yan təsirləri
Ağır metallar, həddindən artıq dərman istifadəsi və ya bəzi kimyəvi maddələr böyrəklərə zərər verə bilər.
Böyrək Çatışmazlığının Diaqnozu
Qan testləri
Kanda kreatinin və qan karbamid azotu (BUN) səviyyələri ölçülərək böyrəklərin funksiyası qiymətləndirilir.
Sidik testləri
Sidikdəki zülal, qan və digər maddələr yoxlanaraq böyrək sağlamlığı haqqında məlumat əldə edilir.
Görüntüləmə testləri
Böyrəklərin strukturu və funksiyasını qiymətləndirmək üçün ultrasəs, MRT və ya KT kimi görüntüləmə testləri istifadə edilə bilər.
Böyrək biopsiyası
Böyrəklərin vəziyyətini daha ətraflı öyrənmək üçün böyrək toxumasından nümunə götürülərək analiz edilir.
Böyrək Çatışmazlığının Müalicəsi
Böyrək çatışmazlığının müalicəsi növünə, dərəcəsinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişir:
Dərmanlar
Qan təzyiqini nəzarətdə saxlamaq, anemiyanı idarə etmək və digər simptomları azaltmaq üçün dərmanlar təyin edilir.
Pəhriz və həyat tərzi dəyişiklikləri
Protein, duz və kalium məhdudlaşdırılmış pəhriz böyrək funksiyalarını qorumağa kömək edə bilər. Su qəbulunu da məhdudlaşdırmaq lazımdır.
Dializ
Xroniki böyrək çatışmazlığının son mərhələsində (böyrəklərin 85-90% itirildikdə) dializ tətbiq edilir. Dializ bədəndə yığılan artıq maye və toksinləri təmizləməyə kömək edir. İki növ dializ vardır:
Hemodializ: Qan xüsusi bir maşın vasitəsilə təmizlənir.
Peritoneal dializ: Qarın boşluğuna maye yeridilir və bu maye bədəndəki tullantıları çəkərək xaric edilir.
Böyrək transplantasiyası
Böyrək transplantasiyası ilə sağlam bir böyrək xəstənin bədəninə nəql edilir. Böyrək donoru ailə üzvü və ya uyğun başqa bir şəxs ola bilər.
Böyrək Çatışmazlığından Qorunma Yolları
Böyrək çatışmazlığının qarşısını almaq üçün aşağıdakı tədbirləri görmək faydalıdır:
Qan təzyiqini və qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq
Yüksək təzyiq və diabet, böyrək xəstəliklərinin əsas səbəblərindən olduğu üçün bu göstəriciləri normal səviyyədə saxlamaq vacibdir.
Sağlam pəhriz və müntəzəm fiziki fəaliyyət
Meyvə, tərəvəz və liflə zəngin, az duzlu bir pəhriz və müntəzəm fiziki fəaliyyət böyrək sağlamlığını qorumağa kömək edir.
Bol su içmək
Gün ərzində kifayət qədər su içmək böyrəklərin sağlam çalışmasına kömək edir. Ancaq su qəbulu böyrək vəziyyətinə görə fərqli ola bilər.
Siqaret və spirtli içkilərdən uzaq durmaq
Siqaret və spirt böyrəklərə zərər verə bilər və böyrək çatışmazlığı riskini artırır.
Dərmanları ehtiyatla istifadə etmək
Ağrı kəsici və ya digər dərmanları həkim nəzarəti olmadan uzun müddət istifadə etmək böyrəklərə zərər verə bilər.
Böyrək çatışmazlığı ciddi bir xəstəlikdir və erkən diaqnoz və müalicə həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Təhlükəli əlamətlər müşahidə edildikdə və ya risk altında olunduqda həkimə müraciət etmək vacibdir.