Çarəsizliyi Öyrənmək Olarmı? – Öyrənilmiş Çarəsizlik Sindromu
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Öyrənilmiş Çarəsizlik Nədir?
Öyrənilmiş çarəsizlik, fərdin təkrarlanan uğursuzluqlar və neqativ təcrübələr nəticəsində mübarizə aparmaqdan vaz keçməsi ilə xarakterizə olunan psixoloji vəziyyətdir. Bu prosesdə beyin müəyyən bir nöqtədən sonra “nə etsəm də nəticə dəyişməyəcək” qənaətinə gəlir. Bu inanc insanın gələcək seçimlərinə mənfi təsir göstərir və onun motivasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu vəziyyət təkcə fərdlərdə deyil, həm də cəmiyyətlərdə və təşkilatlarda müşahidə oluna bilər.
Öyrənilmiş Çarəsizlik Necə Yaranır? (Eksperimentlər və Real Həyat)
Bu fenomenin elmi əsasları 1967-ci ildə amerikalı psixoloq Martin Seligman tərəfindən aparılan təcrübələrə dayanır. Seligman itlər üzərində apardığı tədqiqatda subyektləri üç fərqli qrupa ayırmışdır:
| Qrup | Təcrübə Şəraiti | Nəticə |
|---|---|---|
| Birinci Qrup | Sarsıntıya məruz qaldı, lakin düyməyə basaraq vəziyyəti dayandıra bildi. | Maneəni asanlıqla aşaraq qaçdılar. |
| İkinci Qrup | Sarsıntıya məruz qaldı, lakin vəziyyəti dəyişdirmək üçün heç bir imkanı olmadı. | Çarəsizliyi öyrəndilər və çıxış yolu olsa da cəhd etmədilər. |
| Üçüncü Qrup | Heç bir sarsıntıya məruz qalmadı. | Maneəni asanlıqla aşaraq qaçdılar. |
Bu təcrübə sübut etdi ki, canlılar nəzarət edə bilmədikləri uğursuzluqlarla qarşılaşdıqda, hətta real çıxış yolu yarandıqda belə mübarizəni dayandırırlar. Bu, psixologiyada nəzarət hissinin itirilməsi kimi qiymətləndirilir.
Həyatda Öyrənilmiş Çarəsizliyin Təzahürləri
Öyrənilmiş çarəsizlik gündəlik həyatın müxtəlif sahələrində fərqli formalarla özünü göstərir. Bu vəziyyət insanın potensialını reallaşdırmasına mane olan ən böyük psixoloji baryerlərdən biridir.
1. Şəxsi Həyatda
Fərdlər keçmiş uğursuzluqları səbəbindən yeni fürsətləri dəyərləndirməkdən çəkinə bilərlər. Məsələn, "Münasibətlərim həmişə uğursuz olur, yenidən cəhd etməyin mənası yoxdur" və ya "Mən zəif insanam" kimi düşüncələr bu sindromun göstəricisidir. Bu cür yanaşmalar insanın özünə olan inamını zədələyir.
2. İş və Təhsil Həyatında
Təhsil mühitində bir imtahandan kəsilən şagirdin “Mən heç vaxt bu fənni öyrənə bilməyəcəyəm” deməsi tipik bir nümunədir. Eyni şəkildə, iş axtarışında dəfələrlə rədd cavabı alan şəxs “yaxşı iş tapmaq qeyri-mümkündür” düşüncəsinə qapıla bilər. Bu vəziyyət uğursuzluq dövrünün davam etməsinə şərait yaradır.
3. Cəmiyyət və Sosial Münasibətlərdə
Zorakılığa və ya haqsızlığa uzun müddət məruz qalan qruplar, çıxış yolu olsa belə, vəziyyəti dəyişdirməyə cəhd etməyə bilərlər. "Bizim həyatımız belədir" düşüncəsinin qəbul edilməsi cəmiyyətlərdə dəyişiklik istəksizliyi yaradır və sosial inkişafı ləngidir.
Öyrənilmiş Çarəsizliyi Qırmağın Psixoloji Yolları
Öyrənilmiş çarəsizlik qalıcı bir tale deyil; müəyyən strateji addımlarla bu vəziyyətdən qurtulmaq mümkündür. Dəyişiklik üçün aşağıdakı üsullar tətbiq edilməlidir:
- Kiçik Uğurlar Yaradın: Beyinə "bacara bilərəm" mesajını ötürmək üçün kiçik və idarə oluna bilən tapşırıqlardan başlayın. Uğur qazandıqca özünəinam bərpa olunacaqdır.
- Düşüncə Modelini Dəyişdirin (Reframing): "Bunu bacarmıram" ifadəsini "Bu, öyrənə biləcəyim yeni bir çətinlikdir" formasına salın. Başqalarının uğurlarını nümunə götürərək pozitiv yanaşma inkişaf etdirin.
- Nəzarət Edə Biləcəyiniz Şeylərə Fokuslanın: Başqalarının davranışlarını dəyişmək çətin olsa da, öz reaksiyalarınızı idarə etmək sizin əlinizdədir. Kontrol edə bildiyiniz sahələrə yönəlmək sizi daha güclü edəcək.
- Alternativ Yolları Sınayın: Yeni mühitlərə daxil olmaq və fərqli fəaliyyətlərlə məşğul olmaq keçmiş uğursuzluqların sizi müəyyən etmədiyini sübut edir.
- Peşəkar Dəstək Alın: Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT) bu sahədə ən təsirli üsuldur. Psixoloq dəstəyi düşüncə tərzinizi köklü şəkildə dəyişməyə kömək edə bilər.
Nəticə
Öyrənilmiş çarəsizlik, nəzarət hissinin itirilməsi ilə yaranan müvəqqəti bir vəziyyətdir. Lakin unutmaq olmaz ki, dəyişiklik həmişə mümkündür. Yeni düşüncə tərzi, kiçik uğurlar və peşəkar yanaşma ilə bu sindromu aradan qaldırmaq və yenidən motivasiya qazanmaq olar. Hər uğursuzluq əslində yeni bir öyrənmə fürsətidir.