Çölyak Xəstəliyinin Əlamətləri
Çölyak Xəstəliyinin Əlamətləri
Çölyak xəstəliyinin əlamətləri hər insanda fərqli ola bilər və yaşa, xəstəliyin dərəcəsinə və qida rasionuna görə dəyişə bilər. Əsas əlamətlər aşağıdakılardır:
Həzm sistemi əlamətləri
İshal, qəbizlik, qarında şişkinlik və ağrı, qaz problemləri, bulantı, qusma kimi həzm problemləri ən çox rast gəlinən əlamətlərdir.
Çəki itkisi və ya iştahsızlıq müşahidə oluna bilər.
Uşaqlarda böyümə və inkişaf problemləri
Çölyak xəstəliyi uşaqlarda böyümə və inkişaf geriliyi, çəki çatışmazlığı və qidalanma çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu uşaqlar yaşlarına görə qısa boylu ola bilər və yetərincə çəki ala bilməzlər.
Çəki itkisi və zəiflik
Bağırsaq zədələnməsi səbəbindən bədən kifayət qədər qida maddəsi sorulmadığı üçün çəki itkisi, yorğunluq və zəiflik hissi müşahidə edilir.
Dəri problemləri (Dermatitis herpetiformis)
Çölyak xəstəliyi olan bəzi insanlarda dəridə qaşınan, qabaran və yanma hissi verən döküntülər yaranır. Bu vəziyyətə "dermatitis herpetiformis" deyilir.
Vitamin və mineral çatışmazlığı
Qida maddələrinin düzgün sorulmadığı üçün dəmir, kalsium, B12 və D vitamini çatışmazlığına yol açır. Bu da anemiya, osteoporoz və sinir sistemi problemlərinə səbəb ola bilər.
Sinir sistemi problemləri
Başağrısı, sinir ağrıları, əhval dəyişikliyi, depressiya və konsentrasiya problemləri də çölyak xəstəliyinin əlamətləri arasında ola bilər.
Çölyak Xəstəliyinin Səbəbləri
Çölyak xəstəliyinin dəqiq səbəbi tam olaraq bilinməsə də, xəstəliyin inkişafına təsir edən bəzi amillər var:
Genetik meyillilik: Çölyak xəstəliyi irsi bir xəstəlikdir və ailəsində çölyak xəstəliyi olan insanlarda daha çox rast gəlinir. HLA-DQ2 və HLA-DQ8 adlanan genlər çölyak xəstəliyi ilə əlaqəlidir.
İmmunitet sistemi: Çölyak xəstəliyində immun sistemi qluteni zərərli bir maddə kimi qəbul edir və buna qarşı həddindən artıq reaksiya göstərir.
Ətraf mühit faktorları: Bəzi virus infeksiyaları, stress, hamiləlik və ya əməliyyat kimi amillər xəstəliyi tətikləyə bilər.
Çölyak Xəstəliyinin Diaqnozu
Çölyak xəstəliyinin diaqnozu qoymaq üçün müxtəlif testlər və müayinələr aparılır:
Qan testləri
Anti-tTG (anti-toksin) və EMA (anti-endomisyum antikorları) kimi antikor testləri çölyak xəstəliyi üçün spesifikdir. Bu testlər çölyak xəstəliyinə işarə edən antikorların səviyyəsini ölçür.
Endoskopiya və biopsiya
Bağırsaq divarının vəziyyətini və zədələnmə dərəcəsini yoxlamaq üçün endoskopiya və nazik bağırsaq biopsiyası aparılır. Bu üsul ilə bağırsaq villalarının vəziyyəti dəyərləndirilir və bağırsaq zədələnməsi aşkar olunur.
Genetik testlər
HLA-DQ2 və HLA-DQ8 genlərinin mövcudluğu yoxlanılır. Bu test xəstəliyin diaqnozu üçün istifadə edilə bilər, lakin genetik test nəticələri çölyak xəstəliyinin olması demək deyil. Bu genlərə sahib olmayan şəxslərdə çölyak xəstəliyinin olma ehtimalı çox aşağıdır.
Çölyak Xəstəliyinin Müalicəsi
Çölyak xəstəliyinin müalicəsi yalnız qlutensiz pəhriz ilə mümkündür. Bu, xəstəliyin yeganə təsirli müalicəsidir. Qlutensiz pəhriz ilə bağırsaq zədələnməsi yavaş-yavaş sağalır və xəstənin simptomları azalır.
Qlutensiz pəhriz
Çölyak xəstəliyi olan şəxslər buğda, arpa və çovdar tərkibli qidalardan uzaq durmalıdırlar. Eyni zamanda, qluten tərkibli digər qida və içkilərdən də çəkinməlidirlər. Qlutensiz pəhriz həyat boyu davam etməlidir, çünki xəstəliyin qalıcı müalicəsi yoxdur.
Təhlükəsiz qidalar
Təbii olaraq qlutensiz olan qidalar arasında təzə meyvə və tərəvəzlər, quru meyvələr, qarabaşaq, düyü, qarğıdalı, ət və balıq kimi qidalar var. Eyni zamanda, bəzi qlutensiz un növlərindən (qarğıdalı unu, düyü unu) hazırlanan məhsullar da istehlak edilə bilər.
Vitamin və mineral əlavələri
Çölyak xəstəliyi olan şəxslərdə qida maddələrinin sorulması pozula bilər, bu səbəbdən həkim məsləhəti ilə B12, dəmir, D vitamini və kalsium kimi vitamin və mineral əlavələri qəbul edilə bilər.
Mütəmadi tibbi nəzarət
Çölyak xəstəliyi olan şəxslər mütəmadi olaraq həkim nəzarətində olmalı və qan testləri ilə qida maddələrinin səviyyəsi yoxlanılmalıdır.
Çölyak Xəstəliyində Diqqət Edilməli Məqamlar
Çölyak xəstəliyi olan şəxslərin gündəlik həyatında diqqət etməli olduğu bəzi məqamlar var:
Qida etiketlərini yoxlamaq: Qlutensiz məhsulların istehlakı üçün qida etiketlərini diqqətlə oxumaq vacibdir.
Çapraz çirklənmədən çəkinmək: Qlutensiz qidalar hazırlanan qab-qacaq və mətbəx alətləri təmiz olmalıdır. Qlutensiz qidalar qlutenli qidalarla təmasda olmamalıdır.
Qidalanma mütəxəssisi ilə əməkdaşlıq etmək: Qlutensiz pəhriz saxlamaq üçün bir qidalanma mütəxəssisi ilə işləmək qidalanma çatışmazlığının qarşısını almağa kömək edə bilər.
Yemək hazırlığı: Evdə yemək hazırlamaq və xaricdə qida istehlak edərkən ehtiyatlı olmaq vacibdir.
Çölyak Xəstəliyinin Fəsadları
Qlutensiz pəhrizə riayət edilmədikdə və ya xəstəlik düzgün idarə olunmadıqda bəzi ciddi fəsadlar yarana bilər:
Qida maddələrinin çatışmazlığı: Dəmir çatışmazlığı anemiyası, osteoporoz və digər qida maddələrinin çatışmazlığı baş verə bilər.
Bağırsaq xərçəngi riski: Müalicə olunmayan çölyak xəstəliyi nazik bağırsaq xərçəngi riskini artırır.
Sinir sistemi problemləri: Depressiya, narahatlıq və konsentrasiya problemləri baş verə bilər.
Çölyak xəstəliyi olan şəxslərin ömür boyu qlutensiz pəhriz saxlamaq və həkim nəzarətində olmaq vacibdir. Bu, həyat keyfiyyətini artırmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün əsas addımlardır.