Dəri Xərçəngi

Dəri xərçənginin növləri:

Dəri xərçənginin bir neçə növü mövcuddur və hər biri fərqli şəkildə inkişaf edir. Ən çox rast gəlinən növləri bunlardır:

1. Bazal hüceyrəli karsinoma (BCC):

Bazal hüceyrəli karsinoma dəridə ən çox rast gəlinən və ən yüngül xərçəng növüdür. Bazal hüceyrələr dərinin alt təbəqəsində yerləşir və bu xərçəng adətən yavaş böyüyür. BCC nadir hallarda yayılır, lakin erkən müalicə edilmədikdə daha dərin toxumalara nüfuz edə bilər.

Simptomlar: Kiçik, parlaq və ya şəffaf bir şişkinlik şəklində başlayır, tədricən böyüyərək yara şəklinə gələ bilər. Dəri üzərində qızarmış və ya qabıqlanan ləkələr də müşahidə oluna bilər.

Yer: Ən çox günəş işığına məruz qalan yerlərdə (üz, boyun, qulaqlar, əllər) yaranır.

2. Skkvamoz hüceyrəli karsinoma (SCC):

Skkvamoz hüceyrəli karsinoma daha dərinə nüfuz edə bilən və bazal hüceyrəli xərçəngə nisbətən daha aqressiv olan bir növdür. Skvamoz hüceyrələr dərinin üst təbəqəsində yerləşir. Erkən aşkarlanmasa, daha dərin toxumalara və hətta digər orqanlara yayılma riski vardır.

Simptomlar: Qabarıqlı, qabıqlanan, qızarmış ləkələr və ya yara şəklində görünə bilər. Bu lezyonlar ağrılı ola bilər və ya qanaya bilər.

Yer: Daha çox günəşə məruz qalan sahələrdə (üz, dodaqlar, qulaqlar, əllər) meydana gəlir, lakin bədənin hər yerində inkişaf edə bilər.

3. Melanoma:

Melanoma ən təhlükəli dəri xərçəngi növüdür və dəriyə rəng verən melanosit hüceyrələrindən yaranır. Melanoma daha sürətlə böyüyür və erkən mərhələdə müalicə edilmədikdə, digər orqanlara metastaz edə bilər.

Simptomlar: Əsasən mövcud olan bir xalda və ya dəridə yeni yaranan qəhvəyi, qara, mavi və ya bəzən çəhrayı rəngdə bir ləkə şəklində başlayır. Bu ləkələr asimmetrik, qeyri-bərabər sərhədli və çoxrəngli ola bilər.

Yer: Həm günəşə məruz qalan, həm də qalmayan yerlərdə (ayaqlar, kürək, sinə) yaranır.

4. Merkel hüceyrəli karsinoma (MCC):

Merkel hüceyrəli karsinoma nadir, lakin aqressiv dəri xərçəngi növüdür. Dərin toxumalara sürətlə yayılır və metastaz riski yüksəkdir.

Simptomlar: Bənövşəyi, qırmızı və ya ətli rəngdə bir qabarıqlıq şəklində ortaya çıxır. Adətən sürətlə böyüyür və ağrısızdır.

Yer: Ən çox günəş işığına məruz qalan yerlərdə (baş, boyun, qollar) meydana gəlir.

Dəri xərçənginin səbəbləri:

Dəri xərçənginin əsas səbəbi ultrabənövşəyi (UV) şüalara məruz qalmaqdır. Bu şüalar dəridəki hüceyrələrə zərər verərək DNT mutasiyalarına səbəb olur və hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə böyüməsinə yol açır. Əsas səbəblər bunlardır:

Günəş işığı: Uzun müddət günəş işığına məruz qalmaq və xüsusilə də günəş yanığı riski dəridə xərçəngə səbəb ola bilər.

Solaryum istifadə etmək: Süni UV şüaları yayan solaryumlar da dəri xərçənginə səbəb ola bilər.

İmmun sistemi zəifliyi: İmmunitet sistemi zəif olan şəxslərdə (məsələn, HİV, orqan transplantasiyası keçirmiş şəxslər) dəri xərçəngi inkişaf etmə riski daha yüksəkdir.

Genetik faktorlar: Ailəsində dəri xərçəngi olan şəxslər, xüsusilə melanoma, daha yüksək risk altındadır.

Açıq dəri rəngi: Açıq dəri rənginə sahib olan insanlar, günəş işığına qarşı daha həssasdır və dəri xərçəngi riski daha yüksəkdir.

Dəri xərçənginin simptomları:

Dəri xərçənginin simptomları növünə və inkişaf mərhələsinə bağlı olaraq fərqli ola bilər. Erkən mərhələdə aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

Yeni və ya dəyişən xallar: Dəridə yeni xalların yaranması və ya mövcud olan xalların ölçüsündə, formasında və ya rəngində dəyişikliklər olması melanoma üçün xəbərdarlıq əlaməti ola bilər.

Yaralar və ya qabarıqlıqlar: Müalicə edilməyən və sağalmayan yaralar, xüsusilə qızarış və ya qanayan lezyonlar dəridə xərçəngə işarə ola bilər.

Asimmetrik və ya qeyri-bərabər sərhədlər: Xalların və ya ləkələrin asimmetrik, qeyri-bərabər və ya qeyri-müntəzəm sərhədləri melanoma əlaməti ola bilər.

Qeyri-adi rəng dəyişikliyi: Qara, qəhvəyi, mavi və ya çəhrayı rəngli lezyonlar xüsusilə melanoma üçün təhlükə siqnalıdır.

Dərinin qalınlaşması və ya sərtləşməsi: Qabarıqlıqların və ya qalınlaşmış ləkələrin meydana gəlməsi dəri xərçənginin əlaməti ola bilər.

Dəri xərçənginin diaqnozu:

Dəri xərçənginin diaqnozu adətən dermatoloqun dəri üzərindəki şübhəli lezyonları müayinə etməsi ilə başlayır. Müayinə metodları bunlardır:

Dərmanın fiziki müayinəsi:

Dermatoloq şübhəli ləkələri, xalları və ya dəridəki dəyişiklikləri gözlə və ya dermatoskop adlanan xüsusi alətlə yoxlayır.

Dəri biopsiyası:

Şübhəli dəri lezyonundan kiçik bir toxuma nümunəsi alınaraq laboratoriyada müayinə edilir. Biopsiya xərçəng hüceyrələrinin olub olmadığını müəyyən etmək üçün istifadə edilən ən dəqiq üsuldur.

Dəqiqləşdirici testlər:

Xərçəngin yayılıb-yayılmadığını müəyyən etmək üçün kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və ya digər görüntüləmə testləri istifadə oluna bilər.

Dəri xərçənginin müalicəsi:

Dəri xərçənginin müalicəsi növünə, xərçəngin mərhələsinə və yerləşdiyi yerə görə dəyişir. Əsas müalicə üsulları bunlardır:

1. Cərrahi müdaxilə:

Eksizyon cərrahiyyəsi: Dəri xərçəngi olan bölgə və onun ətrafındakı sağlam toxuma cərrahi olaraq çıxarılır. BCC və SCC üçün geniş yayılmış müalicə üsuludur.

Mohs cərrahiyyəsi: Xüsusilə üz və ya digər həssas bölgələrdə istifadə olunan bir cərrahiyyə üsuludur. Hər bir toxuma qatını mikroskop altında araşdıraraq mərhələli şəkildə çıxarır.

2. Radioterapiya (şüa müalicəsi):

Xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək enerjili radiasiya istifadə edilir. Melanoma xaricində digər dəri xərçəngi növlərində istifadə edilə bilər, xüsusilə cərrahiyyə mümkün olmadıqda.

3. Kriyoterapiya (donma müalicəsi):

Xırda dəri xərçənglərini müalicə etmək üçün maye azot istifadə edərək xərçəngli hüceyrələr dondurularaq məhv edilir. BCC və aktinik keratoz kimi xərçəngönü lezyonlar üçün daha çox istifadə olunur.

4. Kemoterapiya:

Daha geniş yayılmış və ya digər orqanlara metastaz edən xərçənglər üçün sistemik kemoterapi dərmanları istifadə olunur. Dərinin səthindəki xərçəng üçün isə topikal kemoterapi dərmanları (məsələn, fluorourasil kremi) istifadə edilə bilər.

5. İmmunoterapiya:

Bədənin immun sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələrini məhv etmək məqsədi ilə immunoterapiya dərmanları istifadə edilir. Bu metod melanoma müalicəsində xüsusilə effektiv ola bilər.

6. Hədəfli terapiya:

Xərçəng hüceyrələrindəki spesifik mutasiyaları hədəf alan dərmanlar istifadə edilir. Melanoma kimi genetik dəyişikliklərə malik xərçənglərdə effektivdir.

Dəri xərçəngindən qorunma yolları:

Dəri xərçəngi riskini azaltmaq üçün bəzi tədbirlər almaq vacibdir:

Günəşdən qorunmaq: Günəş işığının ən güclü olduğu saatlarda (10:00-16:00) çöldə olmağı məhdudlaşdırmaq və kölgədə qalmaq faydalıdır. Geniş kənarlı papaqlar, uzunqol paltarlar və günəş eynəkləri geyinmək günəşin təsirini azaldır.

Günəş kremi istifadə etmək: SPF 30 və ya daha yüksək qoruma faktorlu günəş kremlərindən istifadə etmək dərini UV şüalarından qorumaq üçün əhəmiyyətlidir.

Solaryumdan uzaq durmaq: Süni UV şüaları yaydığı üçün solaryum dəri xərçəngi riskini artırır.

Dərini mütəmadi olaraq yoxlamaq: Dərinizdəki hər hansı bir dəyişiklikləri mütəmadi olaraq yoxlayın və şübhəli xallar, qızartılar və ya yara ləkələri görünərsə, dermatoloqa müraciət edin.

Nəticə:

Dəri xərçəngi, xüsusilə erkən diaqnoz qoyulduqda müalicəsi mümkün olan bir xəstəlikdir. Günəşdən qorunmaq və dəri dəyişikliklərinə diqqət yetirmək bu xərçəngin qarşısını almaq üçün ən yaxşı üsullardandır. Dərinin hər hansı bir dəyişiklik göstərməsi halında həkimə müraciət etmək erkən diaqnoz və uğurlu müalicə şansını artırır.