Diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozğunluğu
DÇHP-nin əsas xüsusiyyətləri:
DÇHP üç əsas simptom qrupu ilə xarakterizə olunur: diqqət çatışmazlığı, hiperaktivlik və impulsivlik. Bu simptomlar hər bir insanda fərqli dərəcədə özünü göstərə bilər. DÇHP üç fərqli formada təzahür edir:
Diqqətsizlik üstünlük təşkil edən form: Bu formda əsasən diqqət toplamaqda və tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkilir.
Hiperaktivlik və impulsivlik üstünlük təşkil edən form: Bu formda əsasən hiperaktiv və impulsiv davranışlar müşahidə olunur.
Birgə form (qarışıq): Bu formda həm diqqət çatışmazlığı, həm də hiperaktivlik və impulsivlik əlamətləri birgə müşahidə olunur.
DÇHP-nin əlamətləri:
1. Diqqət çatışmazlığı əlamətləri:
Tapşırıqları yerinə yetirməkdə və təlimatlara riayət etməkdə çətinlik çəkmək.
Məktəb fəaliyyətləri və ya oyun zamanı diqqəti cəmləməkdə çətinlik.
Asanlıqla diqqəti yayındırmaq (məsələn, ətrafdakı səslərə və ya fəaliyyətlərə tez reaksiya vermək).
Dərsləri və ya ev tapşırıqlarını tamamlamaq üçün zəruri olan detallar üzərində diqqət yetirməmək.
Tapşırıqları yarımçıq buraxmaq və onları tamamlamaq üçün mübarizə aparmamaq.
Mütəşəkkil işlərə davamlı çətinlik çəkmək.
Zəruri olan gündəlik fəaliyyətləri (ev tapşırıqları, oyuncaqlarını yığmaq və s.) unutmaq və ya düzgün təşkil etməmək.
2. Hiperaktivlik əlamətləri:
Yerində dayana bilməmək, daim hərəkətdə olmaq (ayaq silkələmək, əlləri hərəkət etdirmək).
Davamlı olaraq qaçmaq, tullanmaq və hərəkət etmək.
Oyun və ya dərslər zamanı sakit oturmaqda çətinlik çəkmək.
Ətrafındakı insanları narahat edəcək dərəcədə həddindən artıq hərəkətlilik göstərmək.
3. İmpulsivlik əlamətləri:
Nəticələrini düşünmədən ani qərarlar vermək və davranışlar sərgiləmək.
Başqalarının sözünü kəsmək və ya növbəsini gözləməkdə çətinlik çəkmək.
Sual tamamlanmadan cavab vermək və ya nəyisə düşünmədən etmək.
Tez-tez qaydalara riayət etməmək və riskli davranışlar göstərmək (xüsusilə oyun zamanı və ya sosial situasiyalarda).
DÇHP-nin səbəbləri:
DÇHP-nin dəqiq səbəbləri tam olaraq bilinmir, lakin bir sıra bioloji və genetik amillərin bu pozğunluğun inkişafında rol oynadığı düşünülür:
Genetik amillər: DÇHP olan insanların ailələrində bu pozğunluğun mövcud olma ehtimalı daha yüksəkdir. Genetik meyillilik DÇHP-nin inkişafında mühüm rol oynaya bilər.
Beyin strukturu və kimyəvi maddələrin balanssızlığı: Beyindəki bəzi kimyəvi maddələrin (məsələn, dopamin və noradrenalin) balanssızlığı DÇHP-yə səbəb ola bilər. Bu maddələr diqqət, davranış və emosiyaların tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.
Ətraf mühit amilləri: Uşağın erkən dövründə yaşanan ətraf mühit təsirləri, prenatal dövrdə ananın siqaret çəkməsi və ya spirtli içki qəbul etməsi də risk amilləri arasında ola bilər.
Nevroloji inkişaf problemləri: Beyin inkişafı və ya doğuş zamanı yaşanan problemlər də DÇHP-nin yaranmasına səbəb ola bilər.
DÇHP-nin diaqnozu:
DÇHP-nin diaqnozu adətən psixiatr, psixoloq və ya pediatr tərəfindən qoyulur. Diaqnoz zamanı uşağın davranışları, məktəb və evdəki fəaliyyəti, həmçinin valideynlərin və müəllimlərin müşahidələri nəzərə alınır. Diaqnoz üçün aşağıdakı proseslər tətbiq olunur:
Klinik müşahidə: Mütəxəssis uşağın diqqət çatışmazlığı, hiperaktivlik və impulsiv davranışlarını müşahidə edir. Simptomların nə qədər müddət davam etdiyi və uşağın gündəlik həyatını necə təsir etdiyi qiymətləndirilir.
Valideynlər və müəllimlərlə məsləhətləşmə: Valideynlərdən və müəllimlərdən uşağın davranışları ilə bağlı məlumat toplanır. Məktəb mühitində müşahidə olunan davranışlar diaqnozun qoyulmasında vacibdir.
Psixoloji testlər: Uşağın diqqət, yaddaş və davranış funksiyalarını qiymətləndirmək üçün müxtəlif psixoloji testlər tətbiq oluna bilər.
Diaqnostik meyarlar: DÇHP diaqnozu üçün simptomlar ən azı 6 ay davam etməli və uşağın iki və ya daha çox fərqli mühitdə (məsələn, evdə və məktəbdə) əhəmiyyətli problemlərə səbəb olmalıdır.
DÇHP-nin müalicəsi:
DÇHP müalicəsi adətən dərman müalicəsi, psixoterapiya və valideyn təlimi kimi fərqli yanaşmaların birləşməsini əhatə edir. Müalicə uşağın diqqətini cəmləməsini və davranışlarını tənzimləməsini təmin etməyə yönəlib.
1. Dərman müalicəsi:
Stimulyatorlar: DÇHP müalicəsində ən çox istifadə edilən dərmanlar stimulyatorlardır (məsələn, metilfenidat, amfetaminlər). Bu dərmanlar beyində dopamin və noradrenalin səviyyəsini artıraraq diqqəti cəmləməyə və impulsivliyi azaltmağa kömək edir.
Stimulyator olmayan dərmanlar: Stimulyator dərmanlara cavab verməyən uşaqlar üçün qeyri-stimulyator dərmanlar (məsələn, atomoksetin) təyin edilə bilər.
2. Davranış terapiyası:
Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) uşaqlara öz davranışlarını daha yaxşı idarə etməyi və impulsiv davranışlara qarşı durmağı öyrədir. Bu terapiya uşaqlara özlərini idarə etmək bacarığını inkişaf etdirməyə kömək edir.
Sosial bacarıqların inkişafı: Sosial bacarıq təlimləri uşağın həmyaşıdları ilə daha yaxşı ünsiyyət qurmasına və sosial mühitdə uyğun davranışlar göstərməsinə kömək edə bilər.
3. Valideyn təlimi:
Valideynlərə uşaqlarının davranışlarını idarə etmək və onların müsbət davranışlarını təşviq etmək üçün xüsusi strategiyalar öyrədilir. Valideynlərə nizam-intizam qaydaları yaratmaq, müsbət gücləndirmə və davranış modifikasiyası üsulları izah olunur.
4. Məktəb əsaslı müdaxilələr:
Məktəbdə DÇHP olan uşaqlara xüsusi dəstək proqramları tətbiq edilə bilər. Müəllimlər uşağın diqqətini toplamağı və tapşırıqları yerinə yetirməyi asanlaşdırmaq üçün xüsusi metodlardan istifadə edə bilərlər (məsələn, daha qısa tapşırıqlar, tez-tez fasilələr, vizual təlimatlar).
Valideynlər üçün tövsiyələr:
Valideynlərin DÇHP olan uşaqlarla effektiv şəkildə məşğul olmaq üçün istifadə edə biləcəyi bəzi strategiyalar bunlardır:
Müsbət davranışları gücləndirmək: Uşağın müsbət davranışlarını mükafatlandırmaq və təşviq etmək, mənfi davranışları isə sakit və davamlı şəkildə idarə etmək vacibdir.
Davamlı və ardıcıl qaydalar yaratmaq: Uşaqların gündəlik həyatında nizam-intizam qaydalarının olması onların davranışlarını idarə etməkdə kömək edir. Uşağın nə etməli olduğunu aydın şəkildə bildirmək və bu qaydalara uyğun davranmasını təmin etmək lazımdır.
Məktəb və evdə dəstək: Uşağın məktəbdə və evdə dəstək almasını təmin etmək üçün müəllimlərlə sıx əməkdaşlıq etmək lazımdır. Evdə sakit və təşkil olunmuş bir mühit yaratmaq diqqətini cəmləməyə kömək edə bilər.
Dəstəkləyici mühit yaratmaq: Uşaqların emosional dəstəyə ehtiyacı var. Valideynlər uşaqlarının çətinliklərini anlamalı və onlara bu vəziyyətdə necə kömək edə biləcəklərini öyrənməlidir.
Nəticə:
Diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozğunluğu uşaqların gündəlik həyatını və inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər. Erkən diaqnoz və müalicə vasitəsilə uşaqların davranışlarını idarə etmək və onların akademik və sosial müvəffəqiyyətlərini artırmaq mümkündür. Dərman müalicəsi, davranış terapiyası və valideyn dəstəyi ilə uşaqların həyat keyfiyyətini artırmaq və onların potensialını tam olaraq həyata keçirməsinə kömək etmək mümkündür.