Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik

DÇHB Nədir?

Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Bozukluğu (DÇHB), uşaqlarda və bəzən yetkinlərdə müşahidə olunan, davranış və zehni fəaliyyətlərlə əlaqəli olan bir pozuntudur. DÇHB, insanların gündəlik həyatlarında, məktəbdə, iş yerində və sosial əlaqələrdə çətinliklərə səbəb ola bilər.

DÇHB-nin üç əsas əlaməti vardır:

Diqqət Çatışmazlığı: Uşaqlar və yetkinlər diqqətlərini bir tapşırığa yönəltməkdə çətinlik çəkir, təfərrüatlara diqqət yetirmirlər və təkrarlanan tapşırıqlarda səhvlər edirlər.

Hiperaktivlik: Uşaqların və bəzən yetkinlərin davamlı olaraq yerində durmaması, durmadan hərəkət etmələri və aşırı aktiv olmaları.

Dürtüsellik: İntizam və nəzarət çətinlikləri; bu, insanın düşünməzdən əvvəl hərəkət etməsi və düşüncələrini tez-tez söyləməsi ilə nəticələnir.

DÇHB-nin Əlamətləri:

1. Diqqət Çatışmazlığı:

Çox asanlıqla diqqət dağılır.

Tapşırıqları tamamlamaq çətindir və yaxud tez unudulur.

Təkrarlanan tapşırıqlarda diqqətsiz səhvlər edilir.

Yalnız bir işə fokuslanmaqda çətinlik yaşanır.

Həyatın gündəlik məsələlərində təşkilatçılıq və planlama problemi yaranır.

2. Hiperaktivlik:

Sabit oturmaqda çətinlik çəkir, daima hərəkət edir.

Oturarkən bədənini narahat şəkildə hərəkət etdirir.

Konuşmalarında tez-tez ani atılmalar və düşünmədən cavablar verir.

Uzun müddət bir işə fokuslanmaq və ya gözləmək çətindir.

3. Dürtüsellik:

Başqalarının sözünü kəsmək və ya onların fikirlərini dinləməkdə çətinlik çəkir.

Sorğulara və ya digər məsələlərə vaxtında cavab vermək çətin olur.

İntizamlı düşünmədən qərar vermək və tez reaksiya vermək.

Hər hansı bir fəaliyyətin nəticələrini düşünmədən fəaliyyətə başlamaq.

DÇHB-nin Səbəbləri:

DÇHB-nin dəqiq səbəbləri tam olaraq bilinməsə də, bəzi əsas faktorlara bağlı olduğu düşünülür:

Genetik Faktörlər: DÇHB, çox vaxt ailələrdə təkrarlanan bir vəziyyətdir və genetik faktorların rolu ola bilər. Bu, beyindəki müəyyən kimyəvi maddələrin (dopamin, norepinefrin kimi) qeyri-kafi və ya balanssız olmasına səbəb ola bilər.

Beyin Strukturları və Kimyası: Beynin müəyyən bölgələri, xüsusən də diqqət və davranışları tənzimləyən prefrontal korteks, DÇHB-də anormal şəkildə fəaliyyət göstərir.

Ətraf Mühit Faktorları: Hamiləlik dövründə toksinlər, siqaret çəkmək, alkoqol və ya narkotik istifadəsi, doğuş zamanı baş verən problemlər və ya erkən yaşda baş verən travmalar, DÇHB-nin inkişafına təsir edə bilər.

Beyin Kimyası: Dopamin və norepinefrin kimi beyin kimyəvi maddələrinin qeyri-kafi səviyyələri, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivliklə əlaqəli ola bilər.

DÇHB-in Diaqnozu:

DÇHB-nin diaqnozu üçün həkim və ya psixoloq, uşağın və ya yetkinin davranışlarını qiymətləndirir və bu davranışların uzun müddət (ən azı 6 ay) davam edib-etmədiyini araşdırır. Bir neçə test və sorğu anketi istifadə edilə bilər, həmçinin valideynlərdən və müəllimlərdən məlumat alınır. Çünki DÇHB, çox vaxt məktəbdə və ya sosial mühitdə özünü göstərir.

DÇHB-nin Müalicəsi:

DÇHB-nin müalicəsi çox vaxt çox yönlü yanaşma tələb edir. Müalicə, uşağın və ya yetkinin yaşına, simptomların şiddətinə və həyat şəraitinə əsaslanaraq fərdi şəkildə təyin edilir.

1. Dərmanlar:

Stimulantlar: Metilfenidat (Ritalin, Concerta) və amfetamin əsaslı dərmanlar, diqqəti və davranışı tənzimləmək üçün istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar beyindəki dopamin və norepinefrin səviyyələrini artırmağa kömək edir.

Stimulant olmayan dərmanlar: Atomoksetin (Strattera) kimi stimulant olmayan dərmanlar da istifadə edilə bilər, xüsusilə stimulant dərmanlara yaxşı reaksiya verməyən insanlar üçün.

2. Psixoterapiya:

Davranış terapiyası: Davranış dəyişiklikləri və özünə nəzarət bacarıqları inkişaf etdirmək üçün istifadə edilir. Bu terapiya, uşağa və yetkinə pozitiv davranışlar təşviq edir və qeyri-kafi davranışları azaldır.

Koqnitiv davranış terapiyası (CBT): DÇHB ilə bağlı düşüncə və davranışları dəyişdirməyə kömək edir. Bu terapiya, impulsivliyi idarə etməyə və diqqəti artırmağa yönəldilir.

3. Təhsil və Ailə Dəstəyi:

Təhsil planları: Məktəbdə və ya iş yerində xüsusi təhsil planları və dəstək tədbirləri, xüsusilə diqqət və fokuslanma çətinlikləri yaşayan uşaqlara və yetkinlərə kömək edə bilər.

Ailə dəstəyi: Ailə üzvləri və yaxınlar üçün təlimlər, uşağın və ya yetkinin vəziyyətini anlamağa və ona daha yaxşı dəstək verməyə kömək edə bilər.

4. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri:

Məşq və Fiziki Aktivlik: Fiziki fəaliyyət, dopamin və norepinefrin səviyyələrini tənzimləyərək diqqəti artıra bilər.

Qidalanma və Yuxu: Sağlam qidalanma və kifayət qədər yuxu, DÇHB simptomlarını idarə etməyə kömək edə bilər.

Stressin İdarə Edilməsi: Stressin azaldılması və düzgün idarə edilməsi, xüsusilə uşaqlarda DÇHB-nin əlamətlərini yüngülləşdirə bilər.

Nəticə:

Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik bozukluğu (DÇHB), uşaqlarda və yetkinlərdə həyat keyfiyyətinə təsir edə biləcək bir vəziyyətdir. Bununla birlikdə, düzgün müalicə və dəstək ilə, DÇHB-nin əlamətləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. İstər dərman müalicəsi, istərsə də terapiya yolu ilə, insanlar həyatlarını daha yaxşı şəkildə idarə edə bilərlər. Hər hansı bir simptom gördükdə, erkən diaqnoz və müdaxilə vacibdir.