Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB)

DEHB-nin Əlamətləri:

DEHB-nin əsas əlamətləri üç əsas sahədə özünü göstərir: diqqət çatışmazlığı, hiperaktivlik və impulsivlik.

Diqqət Çatışmazlığı:

Uşaqlar və gənclər ətraf mühitə diqqət yetirməkdə çətinlik çəkirlər.

Detalları unudurlar və ya tapşırıqları yarımçıq qoyurlar.

Çox vaxt tapşırıqları başa çatdırmadan başqa şeylərə fokuslanırlar.

Uzun müddət bir işə diqqət etməkdə çətinlik çəkirlər (məsələn, məktəb tapşırıqları, oyunlar və s.).

Hiperaktivlik:

Uşaqlar daima hərəkət edir, yerində oturmaqda çətinlik çəkirlər.

Çox vaxt şiddətli hərəkət etmək, durmadan danışmaq və ya yüksək səslə danışmaq müşahidə edilə bilər.

Özünü ətraf mühitə uyğunlaşdırmaqda çətinlik çəkirlər və müsbət nəticələr əldə etmək üçün qaydalara uyğun davranmaqda çətinlik yaşaya bilərlər.

Impulsivlik:

Uşaqlar impulsiv qərarlar qəbul edirlər, əvvəlcə düşünmədən hərəkət edirlər.

Bu vəziyyət, uşağın yerində durmadan danışması, qaydalara uyğun davranmaması, digər insanları kəsərək danışması kimi vəziyyətlərdə müşahidə edilə bilər.

Ayrıca, uzun müddətli nəticələri nəzərə almadan tələsik qərarlar verirlər.

DEHB-nin Səbəbləri:

DEHB-nin dəqiq səbəbi hələ tam olaraq məlum olmasa da, bir neçə amilin bu pozuntunun inkişafına səbəb olduğu düşünülür:

Genetik Faktorlar:

DEHB genetik olaraq ailələrə keçə bilər. Bu pozuntuya meyllilik bəzi genetik dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.

Əgər ailədə DEHB olan bir fərd varsa, digər uşaqların da bu vəziyyətə sahib olma ehtimalı daha yüksəkdir.

Beyin Kimyası və Strukturu:

DEHB olan uşaqlarda, beyindəki bəzi kimyəvi maddələrin (neurotransmitterlər) səviyyələrində dəyişikliklər müşahidə edilir. Bu, diqqət və davranışların düzgün idarə olunmaması ilə əlaqələndirilir.

Həmçinin, beyindəki bəzi sahələr, xüsusilə də diqqət və davranışları tənzimləyən bölgələrdə fəaliyyət azalma ola bilər.

Ətraf Mühit Amilləri:

Hamiləlik dövrü və doğuş zamanı baş verən bəzi problemlər (məsələn, oksigen çatışmazlığı, infeksiyalar) DEHB riskini artıra bilər.

Toksinlər (məsələn, siqaret, alkoqol və ya digər zərərli maddələrə məruz qalmaq) da DEHB inkişafına təsir göstərə bilər.

Beyin Zədələnmələri və Çətinliklər:

Doğuş zamanı baş verən travmalar və ya baş zədələnmələri beynin diqqət və impuls idarəsi ilə əlaqəli sahələrini təsir edə bilər.

DEHB-nin Nəticələri:

DEHB uşaqların həyatına bir neçə şəkildə təsir göstərə bilər:

Akademik Çətinliklər:

Diqqət çatışmazlığı və impulsivlik səbəbindən, DEHB-li uşaqlar məktəbdə çox vaxt dərsləri izləməkdə və tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkirlər.

Onlar tez-tez öyrənmə materiallarını başa düşməkdə və diqqətləri dağılmaqla əlaqədar olaraq dərs saatlarını düzgün idarə etməyi çətinləşdirirlər.

Sosial Münasibətlərdə Çətinliklər:

Uşaqların impulsiv və hiperaktiv davranışları, sosial vəziyyətlərdə problemlərə yol aça bilər. Onlar başqalarının hisslərini düzgün başa düşə bilmir və bəzən ətrafındakı insanları narahat edirlər.

Bu səbəbdən, DEHB-li uşaqlar sosial olaraq izolyasiya ola bilər və dostluqlarını qorumaqda çətinlik çəkə bilərlər.

Duygusal və Davranış Çətinlikləri:

DEHB ilə yaşayan uşaqların özünə inamı və emosional sağlamlığı təsirlənə bilər. Onlar tez-tez qəzəb və ya depressiya kimi emosional dalğalanmalar yaşayırlar.

Çətin davranışlar (təcavüzkarlıq, inatçılıq və s.) bu uşaqların sosial və akademik həyatını mənfi təsir edə bilər.

İkinci Dərman İstifadəsi və Riskli Davranışlar:

Yeniyetmələrdə, diqqət və özünü idarə etmə çətinlikləri alkoqol və narkotik maddə istifadəsinə yol aça bilər. Hiperaktivlik və impulsivlik səbəbindən, bu gənclər daha çox riskli davranışlar sərgiləyə bilərlər.

DEHB-nin Müalicəsi və Yanaşmalar:

Tibbi Müdaxilə:

Stimülan dərmanlar (məsələn, metilfenidat, amfetamin) DEHB-nin simptomlarını azaltmağa kömək edir. Bu dərmanlar diqqət və impulsları idarə etməyə kömək edir.

Antidepressantlar və atipik antipsixotiklər də bəzən DEHB ilə əlaqəli əlavə psixoloji problemləri həll etmək üçün istifadə edilə bilər.

Davranış Terapiyası:

Kognitiv Davranış Terapiyası (CBT), uşaqların davranışlarını idarə etmələri, impulsları azaltmaları və duyğusal vəziyyətlərini tənzimləmələri üçün faydalıdır.

Pozitiv gücləndirmə və mükafatlandırma sistemləri ilə uşaqların müsbət davranışları təşviq edilə bilər.

Ailə və Məktəb Dəstəyi:

Ailələrə və müəllimlərə DEHB-lə bağlı məlumat verilməli və uyğun təhsil proqramları hazırlanmalıdır.

Fərdiləşdirilmiş tədris proqramları (İEP) və davranış yönümlü yanaşmalar uşaqların məktəbdə daha müvəffəqiyyətli olmalarına kömək edə bilər.

Sosial və Emosional Dəstək:

DEHB-li uşaqlar üçün sosial bacarıqların inkişafı çox vacibdir. Onlara empati, münasibət qurma və özünü idarə etmə bacarıqları öyrədilməlidir.

Nəticə:

Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB), uşaqların və yeniyetmələrin akademik, sosial və emosional inkişaflarını mənfi təsir edə bilən ciddi bir vəziyyətdir. Lakin, erkən diaqnoz, uyğun tibbi müdaxilə və davranış terapiyası ilə bu pozuntu idarə edilə bilər. Uşaqların ailəsi, məktəb və mütəxəssislər arasında sıx əməkdaşlıq, onların həyat keyfiyyətini artırmaq və inkişaflarını dəstəkləmək üçün vacibdir.