Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB): Əlamətləri, Səbəbləri və Müalicə Yolları
1. DEHB Nədir?
Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB), beynin icraedici funksiyalarını idarə edən hissələrinin fəaliyyətində pozğunluq yaradan bir nevroloji vəziyyətdir. Bu, insanın diqqətini yönləndirməkdə, davranışlarını idarə etməkdə və impulsiv reaksiyaları tənzimləməkdə çətinlik çəkməsinə səbəb olur.
🔹 DEHB olan şəxslər diqqəti cəmləməkdə, tapşırıqları planlaşdırmaqda və uzunmüddətli diqqət tələb edən işləri yerinə yetirməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
2. DEHB-in Əsas Simptomları
DEHB simptomları diqqət əskikliyi, hiperaktivlik və impulsivlik olmaqla üç əsas kateqoriyaya bölünür. Bəzi insanlarda hər üçü müşahidə oluna bilər, bəzi insanlarda isə yalnız diqqət problemləri və ya hiperaktivlik dominant ola bilər.
A. Diqqət Əskikliyi Simptomları
Uzun müddət diqqəti cəmləməkdə çətinlik çəkmək
Tapşırıqları tez-tez yarımçıq buraxmaq
Unutqanlıq və əşyaları tez-tez itirmək
Gündəlik fəaliyyətlərdə nizamsızlıq və planlaşdırma çətinliyi
Başqaları danışarkən asanlıqla diqqətinin yayınması
📌 Misal: DEHB olan bir uşaq dərs oxuyarkən tez-tez fikrini itirə bilər və ya tapşırığı tamamlamaqda çətinlik çəkə bilər.
B. Hiperaktivlik Simptomları
Yerində dayanmamaq və həmişə hərəkətdə olmaq
Sıra gözləməkdə çətinlik çəkmək
Sakit oturmaqda və sakit fəaliyyətlərdə iştirak etməkdə çətinlik çəkmək
Tez-tez ayağa qalxmaq və həddindən artıq danışmaq
📌 Misal: DEHB olan bir uşaq dərs zamanı daim yerində tərpənir və ya tez-tez ayağa qalxır.
C. İmpulsivlik Simptomları
Düşünmədən hərəkət etmək və nəticələri nəzərə almamaq
Başqalarının sözünü kəsmək və ya növbə gözləməkdə çətinlik çəkmək
Tez qərarlar vermək və sonradan peşman olmaq
Emosiyaları idarə etməkdə çətinlik çəkmək (həddindən artıq qəzəb və ya həyəcan hissi)
📌 Misal: DEHB olan bir insan ilk ağlına gələn şeyi düşünmədən deyə bilər və ya riskli qərarlar qəbul edə bilər.
3. DEHB-in Səbəbləri
📌 DEHB-in dəqiq səbəbi tam məlum deyil, lakin bir sıra faktorların təsir etdiyi düşünülür.
A. Genetik Faktorlar
DEHB ailədə müşahidə olunursa, genetik meyillilik riski artır.
Araşdırmalar göstərir ki, DEHB olan uşaqların valideynlərində və ya yaxın qohumlarında da bu pozuntuya rast gəlinə bilər.
B. Beyin Strukturu və Neyrotransmitterlər
DEHB olan insanlarda beynin diqqət və icraedici funksiyalarla əlaqəli hissələrinin fəaliyyətində fərqliliklər müşahidə olunur.
Serotonin və dopamin kimi neyrotransmitterlərin balanssızlığı DEHB simptomlarını gücləndirə bilər.
C. Hamiləlik və Doğuş Faktorları
Ananın hamiləlik dövründə siqaret, alkoqol və ya narkotik istifadəsi
Erkən doğuş və ya aşağı çəki ilə doğulan uşaqlarda DEHB riski daha yüksəkdir.
D. Ətraf Mühit Faktorları
Müəyyən qidalar və kimyəvi maddələr (məsələn, süni rəngləndiricilər, şəkərli qidalar)
Uşaqlıqda ciddi stress, zorakılıq və ya travmatik hadisələr
4. DEHB-in Diaqnozu Necə Qoyulur?
📌 DEHB-in diaqnozu psixoloq və ya psixiatr tərəfindən aparılır və adətən aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
✔ Davranış müşahidəsi və simptomların tarixi
✔ Valideynlər və müəllimlərdən rəy alınması
✔ Psixoloji testlər və nevroloji qiymətləndirmə
📌 DEHB diaqnozu üçün simptomların 6 aydan uzun müddət davam etməsi və insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməsi lazımdır.
5. DEHB-in Müalicəsi
📌 DEHB-in tam müalicəsi olmasa da, simptomları idarə etmək üçün bir neçə effektiv üsul mövcuddur.
A. Davranış Terapiyası və Psixoloji Dəstək
Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (KDT) – Mənfi düşüncə tərzlərini dəyişdirmək və davranışları idarə etmək üçün istifadə olunur.
Sosial bacarıqların inkişafı – İmpulsiv davranışların azaldılması və münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün çalışmalara daxildir.
Təşkilati bacarıqların artırılması – Uşaqlara və böyüklərə gündəlik tapşırıqları yerinə yetirmək üçün strategiyalar öyrədilir.
📌 Təcrübə: Valideynlər və müəllimlər, DEHB olan uşaqlar üçün daha strukturlaşdırılmış və nizamlı mühit yaratmağa kömək edə bilərlər.
B. Dərman Müalicəsi
Stimulyator dərmanlar (məsələn, metilfenidat, amfetamin) dopamin səviyyəsini tənzimləyərək diqqəti artırır.
Stimulyator olmayan dərmanlar (məsələn, atomoksetin) DEHB-in uzunmüddətli idarə olunmasına kömək edir.
📌 Dərmanlar yalnız psixiatr nəzarətində təyin edilməlidir və fərqli insanlar üçün fərqli təsir göstərə bilər.
C. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Nizamlı yuxu rejimi və sağlam qidalanma
İdman və fiziki fəaliyyətlər – Dopamin və serotonin səviyyələrini artıraraq diqqəti və özünənəzarəti yaxşılaşdırır.
Elektron cihazlardan həddən artıq istifadənin məhdudlaşdırılması
📌 Gündəlik həyatda kiçik dəyişikliklər belə DEHB simptomlarını idarə etməkdə kömək edə bilər.
6. Nəticə: DEHB ilə Yaşamaq Mümkündür!
💡 DEHB düzgün müalicə və idarəetmə üsulları ilə effektiv şəkildə nəzarət altına alına bilər.
💡 Psixoterapiya, dərman və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə diqqət və davranış problemlərini azaltmaq mümkündür.
💡 DEHB olan insanlar yaradıcı, enerjili və unikal düşünmə qabiliyyətinə malik ola bilərlər – əsas məsələ bu enerjini düzgün istiqamətləndirməkdir!
🔹 Əgər sizdə və ya yaxınlarınızda DEHB simptomları müşahidə olunursa, bir mütəxəssisə müraciət etmək faydalı olacaqdır. 😊💙