Uşaqlarda tik pozğunluğu

Tik pozğunluqlarının növləri:

Tik pozğunluqları iki əsas kateqoriyaya bölünür: motor (hərəkət) tikləri və vokal (səs) tikləri. Həmçinin tiklər müvəqqəti və ya xroniki ola bilər.

1. Motor tiklər:

Sadə motor tiklər: Kiçik və sadə hərəkətlərlə xarakterizə olunur. Bu tiklər göz qırpma, başın qəfil fırlanması, çiyin qaldırma, üz əzələlərinin qeyri-iradi sıxılması kimi hərəkətləri əhatə edə bilər.

Mürəkkəb motor tiklər: Daha uzun və məqsədyönlü görünən hərəkətləri əhatə edir. Bu tiklərdə əl çırpma, müəyyən bir hərəkəti dəfələrlə təkrarlama, yerə vurma və ya ətrafdakı əşyalarla manipulyasiya etmə müşahidə oluna bilər.

2. Vokal tiklər:

Sadə vokal tiklər: Tək səslər və ya sadə səslərlə müşayiət olunur, məsələn, boğaz təmizləmə, öskürmə, inləmə və ya fısıltı.

Mürəkkəb vokal tiklər: Bu növ tiklər daha uzun sözlər və ya cümlələrlə xarakterizə olunur. Bu, bəzən anlaşılmayan sözlərin təkrar edilməsi və ya sosial baxımdan uyğunsuz ifadələrin deyilməsi ilə müşayiət edilə bilər.

3. Müvəqqəti tik pozğunluğu:

Müvəqqəti tiklər uşaqlarda ümumiyyətlə qısa müddət ərzində (bir neçə həftədən bir neçə aya qədər) ortaya çıxır və sonra öz-özünə yoxa çıxır. Bu tiklər adətən müalicə tələb etmir və uşaq böyüdükcə azalır.

4. Xroniki tik pozğunluğu:

Xroniki tiklər daha uzun müddət davam edir və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər. Xroniki tik pozğunluqları bir ildən artıq davam edərsə, bu hal xroniki tik pozğunluğu kimi diaqnoz edilə bilər. Bu tiklər motor, vokal və ya hər ikisinin birləşməsindən ibarət ola bilər.

5. Tourette sindromu:

Tourette sindromu tik pozğunluqlarının ən ağır formasıdır. Bu sindromda həm motor, həm də vokal tiklər mövcud olur və bu tiklər uzun müddət davam edir. Tourette sindromu uşaqlıq dövründə başlayır və bəzən yetkinlik dövründə də davam edə bilər.

Uşaqlarda tik pozğunluqlarının səbəbləri:

Tik pozğunluqlarının dəqiq səbəbi tam aydınlaşdırılmamışdır, lakin bir neçə faktorun tiklərin inkişafına səbəb olduğu düşünülür. Aşağıdakılar əsas səbəb kimi qəbul edilir:

1. Genetik faktorlar:

Araşdırmalar göstərir ki, tik pozğunluğu olan uşaqların ailələrində də oxşar pozğunluq yaşayan üzvlər ola bilər. Genetik meyllik tik pozğunluğunun inkişafına təsir edən amillərdən biridir.

2. Nevroloji faktorlar:

Tiklər beyin və sinir sistemi ilə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə beyindəki kimyəvi maddələr (dopamin, serotonin) balansının pozulması tiklərin meydana gəlməsində rol oynaya bilər.

3. Stres və emosional faktorlar:

Stres, narahatlıq, qorxu və ya digər emosional vəziyyətlər tiklərin meydana çıxmasını artıra və ya şiddətləndirə bilər. Uşaqların həyatlarındakı dəyişikliklər (məktəb, ailə problemləri və s.) də bu tiklərin inkişafına təsir göstərə bilər.

4. Mühit və sosial təsirlər:

Uşaqların mühitindəki gərginlik və ya gözlənilməz dəyişikliklər (məsələn, yeni məktəbə başlamaq, valideynlərin boşanması və ya dostluq problemləri) tiklərin inkişafına səbəb ola bilər.

Tik pozğunluğunun əlamətləri:

Tik pozğunluğunun əlamətləri sadə göz qırpmadan daha mürəkkəb hərəkətlərə və səslərə qədər dəyişə bilər. Əsas əlamətlər aşağıdakılardır:

Göz qırpma: Uşaqların qeyri-iradi şəkildə gözlərini tez-tez qırpması.

Üz əzələlərinin qeyri-iradi sıxılması: Üz əzələlərinin anidən sıxılması və ya qeyri-iradi hərəkətləri.

Baş və boyun hərəkətləri: Başın və ya boyunun qəfil dönməsi, silkələnməsi və ya başqa bir istiqamətə çevrilməsi.

Boğaz təmizləmə və ya öskürmə: Sadə vokal tiklər boğaz təmizləmə və ya öskürmə kimi səslər çıxara bilər.

Əllərin və ayaqların qeyri-iradi hərəkətləri: Uşaqlarda əllərin və ya ayaqların anidən hərəkət etməsi və ya müəyyən bir hərəkətin dəfələrlə təkrarlanması.

Qeyri-iradi səslər çıxarma: Uşaqlar vokal tiklər zamanı anlaşılmaz səslər çıxara bilər və ya sözləri təkrarlaya bilər.

Tik pozğunluğunun diaqnozu:

Tik pozğunluğu diaqnozu qoyularkən həkim uşağın simptomlarını, davranışlarını və keçmiş tibbi vəziyyətlərini qiymətləndirir. Diaqnoz üçün aşağıdakılar vacibdir:

Klinik müayinə: Həkim uşağın tiklərinin nə qədər davam etdiyini, nə qədər tez-tez baş verdiyini və nə zaman meydana gəldiyini soruşaraq klinik müayinə aparır.

Nevroloji müayinə: Uşağın sinir sistemindəki mümkün problemləri yoxlamaq üçün həkim nevroloji müayinə apara bilər.

Ailə tarixi: Ailədə tik pozğunluğu və ya başqa nevroloji pozğunluqların olub-olmadığı sorğulanır.

Müşahidə: Həkim uşağın tiklərini müşahidə edə bilər və tiklərin növünü, şiddətini və tezliyini qiymətləndirə bilər.

Psixoloji müayinə: Psixoloq və ya psixiatr uşağın emosional vəziyyətini və tiklərin psixoloji faktorlarla əlaqəsini müəyyən etmək üçün müayinə aparır.

Tik pozğunluğunun müalicəsi:

Tik pozğunluğunun müalicəsi uşağın tiklərinin şiddətinə, simptomlarının gündəlik həyatına təsir dərəcəsinə və emosional vəziyyətinə əsaslanır. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:

1. Davranış terapiyası:

Vərdişin dəyişdirilməsi terapiyası (Habit Reversal Therapy, HRT) tiklərin idarə olunmasına kömək edən ən təsirli terapiya üsullarından biridir. Bu terapiyada uşaq tikin yaxınlaşdığını hiss etdikdə onu dayandırmaq üçün əks bir hərəkət etməyi öyrənir.

Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) uşaqlara tiklərlə mübarizə aparmağa və stresin idarə olunmasına kömək edir. KDT vasitəsilə uşaq tiklərini idarə etməyi və tətikləyici vəziyyətlərdən uzaq durmağı öyrənə bilər.

2. Dərman müalicəsi:

Daha ciddi hallarda və ya tiklərin uşağın gündəlik həyatını əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdiyi vəziyyətlərdə həkimlər dərman müalicəsi təyin edə bilər. Dərmanlar tiklərin tezliyini və şiddətini azaltmağa kömək edə bilər. Məsələn, antipsikotik dərmanlar və ya sinir sisteminə təsir edən digər dərmanlar istifadə edilə bilər.

3. Ailə dəstəyi və təhsil:

Uşaqlarda tik pozğunluğu ilə mübarizədə valideynlərin və ailənin dəstəyi çox vacibdir. Ailələr uşağın tikləri ilə əlaqədar stres və təzyiq hiss etməməsi üçün onu anlamağa çalışmalı və tiklərə qarşı həssaslıqla yanaşmalıdır.

Məktəbdə uşağın müəllimləri və dostları da tiklərə qarşı düzgün yanaşma tərzi göstərməli, uşağa dəstək olmalıdır.

4. Stresin idarə edilməsi:

Tiklərin artmasına səbəb olan əsas amillərdən biri stresdir. Uşaqlara streslə mübarizə üsulları öyrədilməli və bu prosesdə dərin nəfəs alma məşqləri, meditasiya və ya idman kimi rahatlama texnikaları tətbiq edilə bilər.

Tik pozğunluğunun proqnozu:

Uşaqlarda tiklər çox vaxt müvəqqəti olur və yaş artdıqca azalır. Müvəqqəti tiklər adətən bir neçə aydan sonra öz-özünə yox olur. Ancaq xroniki tik pozğunluğu və ya Tourette sindromu olan uşaqların əlamətləri uzun müddət davam edə bilər və müalicə ilə idarə olunmalıdır.

Əksər hallarda uşaqlar yetkinlik dövrünə keçdikcə tiklər azalır və ya tamamilə yox olur. Müalicə və terapiya uşaqların tiklərini daha yaxşı idarə etmələrinə və həyat keyfiyyətlərini yaxşılaşdırmalarına kömək edə bilər.

Nəticə:

Uşaqlarda tik pozğunluğu qeyri-iradi hərəkətlər və ya səslərlə xarakterizə olunan nevroloji bir vəziyyətdir. Bu tiklər uşağın sosial həyatına və emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Erkən müdaxilə və düzgün müalicə ilə uşaqlar tiklərlə mübarizə aparmağı öyrənə və simptomlarını idarə edə bilərlər. Ailənin, məktəbin və cəmiyyətin dəstəyi də uşağın bu vəziyyətdən daha yaxşı keçməsinə kömək edir.