Qırtlaq xərçəngi (laringeal karsinoma)

Qırtlaq Xərçənginin Səbəbləri

Qırtlaq xərçənginin dəqiq səbəbi tam bilinməsə də, bəzi risk faktorları xəstəliyin inkişafında böyük rol oynayır. Əsas risk faktorları aşağıdakılardır:

Siqaret Çəkmək:

Siqaret çəkmək qırtlaq xərçənginin ən böyük risk faktorlarından biridir. Siqaret tüstüsündə olan kimyəvi maddələr qırtlaq hüceyrələrini zədələyərək xərçəngə səbəb ola bilər. Siqareti tərgitməklə risk əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər.

Spirtli İçkilərin Həddindən Artıq İstifadəsi:

Uzun müddət çox miqdarda spirtli içki qəbul etmək də qırtlaq xərçəngi riskini artırır. Xüsusilə spirtli içkilərlə siqaret birləşdirildikdə risk daha da artır.

İrsi Faktorlar:

Ailəsində baş və boyun xərçəngləri olan insanlarda qırtlaq xərçənginə tutulma riski daha yüksək ola bilər.

Hava Çirkliliyi və Kimyəvi Maddələr:

Havanın çirkləndirici maddələrlə zəngin olduğu yerlərdə yaşamaq və ya kimyəvi maddələrə məruz qalmaq (məsələn, asbest, tozlar və buxarlar) qırtlaq xərçəngi riskini artırır.

İnfeksiyalar:

İnsan papilloma virusu (HPV) kimi bəzi viral infeksiyalar da qırtlaq xərçənginin inkişafına səbəb ola bilər.

Yaş və Cinsiyyət:

Qırtlaq xərçəngi daha çox yaşlı insanlarda (xüsusilə 55 yaşdan yuxarı) və kişilərdə müşahidə olunur. Kişilərdə qadınlara nisbətən daha çox rast gəlinir, lakin qadınlar arasında siqaret çəkənlərin artması bu fərqi azaldır.

Qırtlaq Xərçənginin Simptomları

Qırtlaq xərçənginin simptomları xərçəngin yerləşdiyi yerə, ölçüsünə və yayılmasına görə dəyişə bilər. Aşağıdakı simptomlar qırtlaq xərçənginin erkən və ya irəliləmiş mərhələlərində görülə bilər:

Səs Dəyişiklikləri:

Xüsusilə səs telləri təsirlənibsə, səs xırıltılı və ya boğuk ola bilər. Səsdə qəfil dəyişikliklər, xırıltı və ya uzun müddət keçməyən səs itməsi tez-tez rast gəlinən bir simptomdur.

Daimi Boğaz Ağrısı:

Boğazda uzun müddət davam edən ağrı qırtlaq xərçənginin əlamətlərindən biri ola bilər. Bu ağrı udqunarkən və ya danışarkən şiddətlənə bilər.

Udqunma Çətinliyi:

Qırtlaq xərçəngi udma zamanı ağrıya və ya qida qəbul edərkən çətinliyə səbəb ola bilər. Xəstələr boğazda qida qalıbmış kimi hiss edə bilərlər.

Daimi Öskürək və ya Boğazda Qıcıqlanma:

Uzun müddət davam edən öskürək, xüsusilə qanla müşayiət olunan öskürək qırtlaq xərçənginin əlaməti ola bilər.

Qulaq Ağrısı:

Qırtlaq xərçəngi bəzi hallarda qulağa doğru yayılan ağrıya səbəb ola bilər.

Nəfəs Darlığı:

Xərçəng böyüdükcə tənəffüs yollarını tıxaya bilər və nəfəs almaqda çətinlik yarana bilər.

Ağızda və ya Boyunda Şişkinlik:

Qırtlaq və ya boyunda hiss edilən şişkinlik və ya kütlələr irəliləmiş qırtlaq xərçənginin əlaməti ola bilər.

Kilo İtirmək:

Əgər xərçəng inkişaf edibsə, xəstə istəksiz kilo itkisi və ümumi zəiflik yaşaya bilər.

Qırtlaq Xərçənginin Diaqnozu

Qırtlaq xərçənginin diaqnozu xəstənin tibbi tarixçəsi, fiziki müayinə və xüsusi diaqnostik testlər vasitəsilə qoyulur. Əsas diaqnostik üsullar aşağıdakılardır:

Laringoskopiya:

Bu prosedur zamanı həkim qırtlağı və səs tellərini xüsusi alətlər (laringoskop) və ya kamera ilə müayinə edir. Bu, qırtlaqda anormal böyümə və ya şişlərin olub-olmadığını yoxlamaq üçün ən təsirli üsullardan biridir.

Biopsiya:

Əgər qırtlaqda şiş və ya anormal böyümə aşkar edilərsə, biopsiya ilə şişdən nümunə götürülərək laboratoriyada xərçəng olub-olmadığı təyin edilir.

Kompyuter Tomoqrafiyası (KT) və ya Magnetik Rezonans Görüntüləmə (MRT):

Bu görüntüləmə üsulları qırtlaqda olan xərçəngin ölçüsünü və ətraf toxumalara yayılıb-yayılmadığını müəyyən etmək üçün istifadə edilir.

Pozitron Emissiya Tomoqrafiyası (PET) Skanı:

PET skanı xərçəngin digər orqanlara yayılıb-yayılmadığını öyrənmək üçün istifadə olunur.

Qırtlaq Xərçənginin Müalicəsi

Qırtlaq xərçənginin müalicəsi xərçəngin mərhələsinə, xəstənin ümumi sağlamlığına və xərçəngin yerləşdiyi yerə bağlı olaraq fərqli ola bilər. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:

1. Cərrahi Müdaxilə:

Qırtlaq Cərrahiyyəsi: Kiçik xərçənglər üçün lokal eksizyon və ya qırtlağın bir hissəsinin çıxarılması kifayət ola bilər. Daha irəliləmiş hallarda qırtlağın tamamilə çıxarılması (laringektomiya) tələb oluna bilər. Tam laringektomiya zamanı xəstə süni bir dəlikdən (stoma) nəfəs alır.

Boyun Disseksiyası: Əgər xərçəng boyundakı limfa düyünlərinə yayılıbsa, bu düyünlərin cərrahi yolla çıxarılması lazım ola bilər.

2. Radioterapiya:

Şüa terapiyası: Qırtlaq xərçənginin erkən mərhələlərində şüa terapiyası əsas müalicə üsulu kimi istifadə edilə bilər. Daha irəliləmiş mərhələlərdə şüa terapiyası cərrahi müdaxilə ilə birgə və ya cərrahiyyədən sonra istifadə edilə bilər.

3. Kimyaterapiya:

Kimyəvi dərmanlar xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün istifadə edilə bilər. Kimyaterapiya bəzən şüa terapiyası ilə birgə, bəzən də cərrahiyyədən sonra tətbiq edilir.

4. Məqsədli Terapiya:

Məqsədli dərmanlar xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini maneə törədən xüsusi molekulyar proseslərə təsir edir. Bu dərmanlar xərçəngin daha irəliləmiş mərhələlərində və ya kimyaterapiya ilə birlikdə istifadə edilə bilər.

Qırtlaq Xərçənginin Qarşısının Alınması

Qırtlaq xərçənginin qarşısını almaq üçün aşağıdakı tədbirlər görülə bilər:

Siqaret Çəkməmək:

Siqaret çəkməmək və ya siqareti buraxmaq qırtlaq xərçənginin qarşısını almaqda ən təsirli üsullardan biridir.

Spirtli İçkilərin İstifadəsini Məhdudlaşdırmaq:

Spirtli içkilərin həddindən artıq istifadəsindən çəkinmək qırtlaq xərçəngi riskini azalda bilər.

Hava Çirkliliyindən Uzaq Durmaq:

Kimyəvi maddələr və hava çirkliliyindən uzaq durmaq, müvafiq qoruyucu tədbirlər görmək vacibdir.

Sağlam Yaşayış Tərzi:

Sağlam qidalanma, kifayət qədər istirahət və stressin azaldılması immun sistemin güclü qalmasına kömək edə bilər.

Nəticə

Qırtlaq xərçəngi ciddi bir xəstəlikdir, lakin erkən diaqnoz və müalicə ilə sağ qalma şansı artır. Siqaret çəkməmək və spirtli içkilərdən qaçmaq bu xərçəng növünün qarşısını almaq üçün ən vacib addımlardandır. Erkən mərhələdə xırıltılı səs və ya səs itkisi kimi əlamətlərə diqqət yetirərək həkimə müraciət etmək vacibdir.