Dissosiativ pozğunluqlar
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Növləri və Klinik Mənzərəsi
Dissosiativ pozğunluqlar, insanın yaddaş, şüur, kimlik və ya ətraf mühiti qavrama funksiyalarının pozulması ilə xarakterizə olunan mürəkkəb psixi vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqlar müxtəlif növlərdə təzahür edir və hər bir növ fərqli simptomlarla özünü göstərir. Bu vəziyyətlərin düzgün diaqnozlaşdırılması üçün onların spesifik xüsusiyyətlərini anlamaq olduqca vacibdir.
1. Dissosiativ Amneziya (Yaddaş Pozğunluğu)
Dissosiativ amneziya, şəxsin müəyyən bir dövrü, hadisələri və ya şəxsi məlumatları yadda saxlaya bilməməsi ilə xarakterizə olunur. Bu növ yaddaş itkisi, adətən travmatik və ya yüksək stressli hadisələrlə əlaqədar yaranır və şəxs bu hadisələri tamamilə unuda bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu vəziyyət şüurlu bir unutma və ya məlumatların qəsdən gizlədilməsi deyil.
Əsas əlamətləri:
- Müəyyən hadisələri və ya şəxsi məlumatları əhatə edən qısamüddətli yaddaş itkisi.
- Keçmişdəki travmatik və ya stresli anlara dair yaddaş boşluqlarının yaranması.
- Şəxsin öz kimliyini və ya həyatının müəyyən bir dövrünü xatırlamaması.
2. Dissosiativ Füg (Kimlik Dəyişməsi)
Dissosiativ füg zamanı insan öz şəxsiyyətini və ya kimliyini tamamilə itirir və şüursuz şəkildə fərqli bir yerə və ya vəziyyətə düşür. Bu vəziyyətdə olan şəxs öz keçmişindən və kimliyindən tamamilə uzaqlaşır, bəzən isə özünü tamamilə yeni bir şəxsiyyət kimi tanıdır. Şəxs əvvəlki həyatına dair heç bir məlumatı xatırlamır və yeni kimliyinə uyğun yaşamağa başlayır.
Əsas əlamətləri:
- Uzun müddət ərzində keçmişini unudaraq yeni bir kimliklə yaşamaq.
- Heç bir aşkar səbəb olmadan evi və ailəni tərk etmək.
- Əvvəlki şəxsiyyətə dair məlumatların tamamilə yaddaşdan silinməsi.
3. Dissosiativ Kimlik Pozğunluğu (DID)
Dissosiativ kimlik pozğunluğu (DID), bir şəxsin daxilində iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyətin mövcud olması ilə xarakterizə olunur. Bu şəxsiyyətlər arasında qəfil keçidlər baş verir və hər birinin özünəməxsus düşüncə tərzi, xatirələri və davranış modelləri olur. Bu pozğunluq, əsasən uşaqlıq dövründə yaşanan ağır travmalar və ya zorakılıqlar nəticəsində inkişaf edir.
Əsas əlamətləri:
- İki və ya daha çox fərqli şəxsiyyətin mövcudluğu.
- Şəxsiyyətlər arasında ani və kəskin dəyişikliklərin baş verməsi.
- Yaddaş boşluqları və ya zaman-zaman "özünü yox" kimi hiss etmə.
- Şəxsiyyətlər arasında daxili münaqişələrin və ya qarşılıqlı əlaqələrin olması.
4. Dissosiativ Derealizasiya və Depersonalizasiya
Bu pozğunluq növü, şəxsin özünü və ya ətraf mühiti qavrama tərzinin pozulması ilə müşayiət olunur. İnsan tez-tez öz bədənindən və ya ətraf mühitindən kənarda olduğu hissini yaşayır. Bu vəziyyət iki formada özünü göstərir:
- Derealizasiya: Ətraf mühitin və ya digər insanların qeyri-real, sanki bir yuxu və ya məcaz kimi hiss edilməsidir. Şəxs dünyanı görür, lakin onu tam hiss etməkdə çətinlik çəkir.
- Depersonalizasiya: Şəxsin öz bədəninə və şəxsiyyətinə qarşı yadlaşması, özünü xarici bir müşahidəçi kimi hiss etməsidir.
Dissosiativ Pozğunluqların Yaranma Səbəbləri
Dissosiativ pozğunluqlar çox vaxt ağır travmatik təcrübələrə qarşı bir müdafiə mexanizması kimi inkişaf edir. Bu pozğunluqların yaranmasında rol oynayan əsas faktorlar aşağıdakılardır:
| Səbəb Kateqoriyası | Təsviri |
|---|---|
| Uşaqlıq Travmaları | Fiziki, cinsi və ya psixoloji zorakılıq, həmçinin ciddi qayğısızlıq (neglect). |
| Stress və Ailə Problemləri | Davamlı stressli mühit və ya həyatı sarsıdan zədələyici hadisələr. |
| Psixoloji Müdafiə | Travmanı unudaraq şəxsiyyətin parçalanması yolu ilə özünü qoruma cəhdi. |
| Bioloji Faktorlar | Beyin kimyasında və ya sinir sistemində baş verən müəyyən dəyişikliklər və genetika. |
Dissosiativ Pozğunluqların Müalicə Metodları
Bu pozğunluqların müalicəsi uzunmüddətli və səbir tələb edən bir prosesdir. Müalicənin əsas məqsədi şəxsiyyət və yaddaş bütövlüyünü bərpa etmək və travmanın mənfi təsirlərini minimuma endirməkdir.
Psixoterapiya Yanaşmaları
- Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT): Şəxsin travmatik hadisələrə verdiyi reaksiyaları yenidən formalaşdırır.
- Travma ilə Əlaqəli Terapiya: Şəxsiyyətin birləşdirilməsi və travmaların həlli üçün tətbiq edilən xüsusi metodlar.
- EMDR Terapiyası: Göz hərəkətləri ilə travmatik xatirələrin yenidən işlənilməsi və şüurun təmizlənməsi.
Farmakoloji Müalicə və Sosial Dəstək
Dissosiativ pozğunluqları birbaşa müalicə edən spesifik bir dərman olmasa da, müşayiət olunan depressiya və anksiyete kimi simptomları idarə etmək üçün antidepressantlar və anksiolitiklərdən istifadə olunur. Bununla yanaşı, reabilitasiya və güclü sosial dəstək şəxsiyyətin birləşmə prosesini sürətləndirir. Doğru müalicə planı ilə pasiyentlər travmalarını idarə edərək sağlam həyatlarına geri dönə bilərlər.
