Dissosiativ Pozğunluqlar: Səbəbləri, Növləri və Müalicə Yolları
1. Dissosiativ Pozğunluq Nədir?
📌 Dissosiasiya, insanın öz düşüncələri, hissləri, yaddaşı və şəxsiyyəti ilə əlaqəsinin qismən və ya tamamilə kəsilməsi deməkdir.
Dissosiativ pozğunluqlar adətən travma və ya ağır psixoloji stress nəticəsində yaranır. İnsan gündəlik həyatda baş verən hadisələri, keçmiş xatirələri və hətta öz şəxsiyyətini unuda bilər.
Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Xüsusiyyətləri:
✅ Şəxsiyyətin parçalanması və ya yaddaş itkisi baş verə bilər.
✅ Fiziki və emosional stress dissosiasiyanı tetikleyə bilər.
✅ Reallıq hissi dəyişə bilər, insan öz bədənini və ətraf mühiti yad hiss edə bilər.
✅ Simptomlar qəfil yarana və ya uzun müddət davam edə bilər.
📌 Bu vəziyyət adətən keçmiş travmaların psixoloji müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır.
2. Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Səbəbləri
🔹 Uşaq yaşlarında yaşanan ağır travmalar – Fiziki, emosional və ya cinsi istismar.
🔹 Şiddətli stres və psixoloji təzyiqlər – Müharibə, təbii fəlakət, qəza, itkilər.
🔹 Ağır depressiya və ya anksiyete pozğunluqları – Daimi psixoloji gərginlik dissosiasiyanı tetikleyə bilər.
🔹 Daimi qorxu və təhlükə hissi – Qorxunc və ya travmatik mühitdə böyümək.
🔹 Kimlik axtarışı və şəxsiyyətlə bağlı problemlər – Xüsusilə yeniyetməlik dövründə özünü tanıma problemi.
📌 Dissosiativ pozğunluqlar, beynin qoruyucu mexanizmi kimi istifadə etdiyi bir strategiya ola bilər.
3. Dissosiativ Pozğunluqların Növləri və Simptomları
✅ 1. Dissosiativ Amneziya
📌 Keçmiş hadisələrə dair yaddaş itkisi baş verir.
Simptomlar:
🔹 Şəxsin adını, ailəsini və ya keçmiş həyatını unuda bilməsi.
🔹 Travmatik hadisələrdən sonra yaddaşın qismən və ya tamamilə itməsinə səbəb olur.
🔹 Müəyyən bir müddət ərzində baş verən hadisələri xatırlaya bilməmək.
📌 Bu vəziyyət günlər, həftələr, hətta illər boyu davam edə bilər.
✅ 2. Dissosiativ Füg (Fuga Dissosiativa)
📌 Şəxs yaddaşını itirir və fərqli bir şəxsiyyətlə başqa bir yerə gedə bilər.
Simptomlar:
🔹 Adam qəfil fərqli bir şəxsiyyətə bürünə bilər.
🔹 Şəxsiyyət dəyişdiyində, keçmişini tamamilə unutmuş olur.
🔹 Başqa bir yerə gedib yeni bir həyat tərzi qura bilər.
📌 Bu vəziyyət qəfil başlayır və fərqinə varılmadan davam edə bilər.
✅ 3. Dissosiativ Şəxsiyyət Pozğunluğu (Çoxlu Şəxsiyyət Bozukluğu)
📌 Bir insanda birdən çox fərqli şəxsiyyətin (alterlərin) olması ilə xarakterizə edilir.
Simptomlar:
🔹 İki və ya daha çox fərqli şəxsiyyətin olması.
🔹 Hər şəxsiyyətin fərqli xasiyyəti, danışıq tərzi və yaddaşı olur.
🔹 Keçmiş hadisələri unutma və şəxsiyyətlər arasında keçid etmə.
🔹 Epizodlar zamanı fərdin davranışlarının kəskin dəyişməsi.
📌 Bu, dissosiativ pozğunluqlar arasında ən ağır formalarından biridir və adətən travmatik keçmişə bağlıdır.
✅ 4. Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozğunluğu
📌 İnsan öz bədənindən ayrıldığını və ya ətraf mühitin real olmadığını hiss edir.
Simptomlar:
🔹 Depersonalizasiya: İnsan öz bədənini yad hiss edir, öz hərəkətlərini xaricdən izləyirmiş kimi hiss edir.
🔹 Derealizasiya: Ətraf mühit bulanıq və qeyri-real kimi görünür.
🔹 Duyğuların zəifləməsi, reallıq hissinin azalması.
📌 Bu vəziyyət şizofreniya ilə qarışdırıla bilər, amma əsas fərq insanın reallıqla əlaqəsini tamamilə itirməməsidir.
4. Dissosiativ Pozğunluqların Diaqnozu Necə Qoyulur?
📌 Diaqnoz adətən psixiatr və ya klinik psixoloq tərəfindən aparılan müayinə nəticəsində qoyulur.
✅ Klinik müsahibə və psixoloji testlər – Dissosiativ simptomları müəyyən etmək üçün istifadə edilir.
✅ Yaddaş testləri və dissosiasiya miqyasları – Yaddaş itkisini və şəxsiyyət dəyişikliklərini analiz edir.
✅ Travma tarixi araşdırılır – Keçmişdə yaşanan travmalar və onların təsiri öyrənilir.
✅ Başqa nevroloji və ya psixiatrik xəstəliklərin olub-olmaması yoxlanılır.
📌 Diaqnoz dəqiq qoyulmazsa, dissosiativ pozğunluqlar digər psixiatrik xəstəliklərlə qarışdırıla bilər (məsələn, şizofreniya, bipolyar pozğunluq).
5. Müalicə Yolları: Dissosiativ Pozğunluqlar Necə Müalicə Edilir?
✅ 1. Psixoterapiya (Danışıq Terapiyası)
📌 Dissosiativ pozğunluqların müalicəsində ən effektiv üsuldur.
🔹 Travma yönümlü terapiya – Keçmiş travmalar üzərində işləyərək dissosiasiyanı azaltmağa kömək edir.
🔹 Koqnitiv Davranışçı Terapiya (CBT) – Mənfi düşüncə və davranış modellərini dəyişməyə kömək edir.
🔹 Hipnoterapiya – Şəxsin itirilmiş yaddaşını bərpa etməyə kömək edə bilər.
📌 Psixoterapiya dissosiativ pozğunluqların idarə olunmasında ən effektiv vasitələrdən biridir.
✅ 2. Dərman Müalicəsi
📌 Xüsusi bir dərman müalicəsi yoxdur, amma bəzi dərmanlar simptomları yüngülləşdirə bilər.
🔹 Antidepressantlar – Depressiya və anksiyete simptomlarını azalda bilər.
🔹 Antipsikotik dərmanlar – Dissosiativ hallüsinasiya və paranoidal düşüncələri azalda bilər.
📌 Dərmanlar mütləq psixiatr nəzarətində qəbul edilməlidir.
Nəticə: Dissosiativ Pozğunluqla Necə Mübarizə Aparmaq Olar?
🎯 Travma yönümlü terapiya ilə keçmiş hadisələri emal etmək.
🎯 Mənfi düşüncə tərzini dəyişdirmək və reallıq hissini gücləndirmək.
🎯 Duyğuları idarə etməyi öyrənmək və sosial dəstəklə güclənmək.
🎯 Davamlı psixoterapiya və lazımi hallarda dərman müalicəsi almaq.
✨ Dissosiativ pozğunluqlar müalicə edilə bilən psixi vəziyyətlərdir və doğru terapiya ilə insanın həyat keyfiyyəti yaxşılaşa bilər! 💙