Dissosiativ Pozğunluqlar: Səbəbləri, Növləri və Müalicə Yolları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Dissosiativ Pozğunluq Nədir?
Dissosiasiya, insanın öz düşüncələri, hissləri, yaddaşı və şəxsiyyəti ilə əlaqəsinin qismən və ya tamamilə kəsilməsi vəziyyətidir. Bu vəziyyət adətən keçmişdə yaşanan ağır travmaların bir nəticəsi olaraq, beynin inkişaf etdirdiyi bir psixoloji müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır. Dissosiativ pozğunluq yaşayan fərdlər gündəlik hadisələri, keçmiş xatirələri və hətta öz kimliklərini unuda bilərlər.
Dissosiativ pozğunluqların əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
- Şəxsiyyətin parçalanması və ya ciddi yaddaş itkisi baş verə bilər.
- Fiziki və emosional stress dissosiasiya hallarını tetikləyən əsas amildir.
- Reallıq hissi dəyişə bilər; insan öz bədəninə və ya ətraf mühitə qarşı yadlaşma hiss edir.
- Simptomlar qəfil yarana bildiyi kimi, uzunmüddətli xroniki xarakter də daşıya bilər.
Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Səbəbləri
Bu pozğunluğun təməlində adətən dözülməz dərəcədə ağır olan psixoloji gərginliklər dayanır. Beyin, bu gərginlikdən qorunmaq üçün özünü reallıqdan ayırmağa başlayır. Əsas səbəblər arasında aşağıdakı faktorlar ön plana çıxır:
- Uşaq yaşlarında yaşanan ağır travmalar: Fiziki, emosional və ya cinsi istismar.
- Şiddətli stress və psixoloji təzyiqlər: Müharibə, təbii fəlakət, ağır qəzalar və itkilər.
- Ağır depressiya və anksiyete: Daimi psixoloji gərginliyin dissosiasiyanı tetikləməsi.
- Daimi qorxu hissi: Təhlükəli və ya travmatik mühitdə böyümək.
- Kimlik axtarışı: Xüsusilə yeniyetməlik dövründə yaşanan şəxsiyyət problemləri.
Dissosiativ Pozğunluqların Növləri və Simptomları
Dissosiativ pozğunluqlar fərqli formalarda təzahür edir. Hər bir növün özünəməxsus klinik mənzərəsi və simptomları mövcuddur:
1. Dissosiativ Amneziya
Bu vəziyyətdə şəxs keçmiş hadisələrə dair əhəmiyyətli məlumatları xatırlamaqda çətinlik çəkir. Bu, adi unutqanlıqdan fərqli olaraq, adətən travmatik hadisələrdən sonra yaranan yaddaş itkisidir.
- Şəxsin öz adını, ailəsini və ya keçmiş həyatını unutması.
- Müəyyən bir zaman kəsiyində baş verən hadisələrin tamamilə silinməsi.
- Vəziyyətin günlər, həftələr, hətta illər boyu davam etməsi.
2. Dissosiativ Füg (Fuga Dissosiativa)
Şəxs gözlənilmədən yaddaşını itirir və fərqli bir şəxsiyyətlə başqa bir məkana gedir. Bu vəziyyət qəfil başlayır və fərd keçmişini tamamilə unudaraq yeni bir həyat tərzi qura bilər.
3. Dissosiativ Şəxsiyyət Pozğunluğu
Əvvəllər "çoxlu şəxsiyyət pozğunluğu" kimi tanınan bu vəziyyət, bir insanda birdən çox fərqli şəxsiyyətin (alterlərin) olması ilə xarakterizə olunur. Ən ağır formalardan biridir.
- İki və ya daha çox fərqli şəxsiyyətin mövcudluğu.
- Hər bir şəxsiyyətin özünəməxsus xasiyyəti, danışıq tərzi və yaddaşının olması.
- Şəxsiyyətlər arası keçid zamanı davranışların kəskin dəyişməsi.
4. Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozğunluğu
İnsan öz bədənindən ayrıldığını və ya ətraf mühitin real olmadığını hiss edir. Bu vəziyyət şizofreniya ilə qarışdırılsa da, fərd reallıqla əlaqəsini tamamilə itirmir.
- Depersonalizasiya: Öz hərəkətlərini kənardan izləyirmiş kimi hiss etmək.
- Derealizasiya: Ətraf mühitin bulanıq, cansız və ya qeyri-real görünməsi.
Dissosiativ Pozğunluqların Diaqnozu Necə Qoyulur?
Doğru diaqnoz üçün mütləq bir psixiatr və ya klinik psixoloq müayinəsi zəruridir. Diaqnoz prosesində aşağıdakı metodlardan istifadə olunur:
- Klinik müsahibə: Simptomların və xəstəlik tarixçəsinin dərindən araşdırılması.
- Psixoloji testlər: Dissosiasiya miqyasları vasitəsilə yaddaş və şəxsiyyət dəyişikliklərinin analizi.
- Travma tarixçəsi: Keçmişdə yaşanan hadisələrin hazırkı vəziyyətə təsirinin öyrənilməsi.
- Diferensial diaqnoz: Simptomların şizofreniya və ya bipolyar pozğunluq kimi digər xəstəliklərdən fərqləndirilməsi.
Müalicə Yolları: Dissosiativ Pozğunluqlar Necə Müalicə Edilir?
Dissosiativ pozğunluqlar müalicə oluna bilən psixi vəziyyətlərdir. Müalicə prosesində əsas məqsəd şəxsiyyətin bütövlüyünü bərpa etməkdir.
| Müalicə Üsulu | Təsviri və Faydası |
|---|---|
| Psixoterapiya | Ən effektiv üsuldur. Travma yönümlü terapiya və Koqnitiv Davranışçı Terapiya (CBT) tətbiq edilir. |
| Hipnoterapiya | Şəxsin itirilmiş yaddaşını bərpa etməyə və travmaları emal etməyə kömək edə bilər. |
| Dərman Müalicəsi | Spesifik dəmanı yoxdur, lakin antidepressantlar və antipsikotiklər yanaşı gedən simptomları yüngülləşdirir. |
Nəticə: Dissosiativ Pozğunluqla Mübarizə
Dissosiativ pozğunluqlarla mübarizədə travma yönümlü terapiya ilə keçmiş hadisələri emal etmək və reallıq hissini gücləndirmək həyati əhəmiyyət kəsb edir. Mənfi düşüncə tərzini dəyişdirmək, duyğuları idarə etməyi öyrənmək və sosial dəstək almaq sağalma prosesini sürətləndirir. Unutmayın ki, doğru mütəxəssis yardımı və davamlı terapiya ilə həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmaq mümkündür.
