Dissosiativ Pozğunluqlar: Səbəbləri, Növləri və Müalicə Yolları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Dissosiativ Pozğunluq Nədir?
Dissosiasiya, insanın öz düşüncələri, hissləri, yaddaşı və şəxsiyyəti ilə əlaqəsinin qismən və ya tamamilə kəsilməsi vəziyyətidir. Bu pozğunluqlar adətən ağır travma və ya şiddətli psixoloji stress nəticəsində yaranan bir müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır. İnsan gündəlik həyatda baş verən hadisələri, keçmiş xatirələrini və hətta öz şəxsiyyətini unuda bilər.
Dissosiativ pozğunluqların əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
- Şəxsiyyətin parçalanması və ya ciddi yaddaş itkisi baş verə bilər.
- Fiziki və emosional stress dissosiasiya hallarını tetikləyən əsas amildir.
- Reallıq hissi dəyişə bilər; fərd öz bədənini və ətraf mühiti yad hiss edə bilər.
- Simptomlar qəfil yarana bildiyi kimi, uzun müddət də davam edə bilər.
Dissosiativ Pozğunluqların Əsas Səbəbləri
Bu vəziyyət adətən beynin qoruyucu mexanizmi kimi istifadə etdiyi bir strategiyadır. Dissosiativ pozğunluqların yaranmasında rol oynayan əsas faktorlar bunlardır:
- Uşaq yaşlarında yaşanan ağır travmalar: Fiziki, emosional və ya cinsi istismar.
- Şiddətli stress və psixoloji təzyiqlər: Müharibə, təbii fəlakət, ağır qəzalar və itkilər.
- Ağır depressiya və anksiyete: Daimi psixoloji gərginlik dissosiasiyanı aktivləşdirə bilər.
- Daimi qorxu hissi: Təhlükəli və ya travmatik mühitdə böyümək.
- Kimlik axtarışı: Xüsusilə yeniyetməlik dövründə yaşanan şəxsiyyətlə bağlı problemlər.
Dissosiativ Pozğunluqların Növləri və Simptomları
Dissosiativ pozğunluqlar fərqli formalarda təzahür edir. Aşağıdakı cədvəldə bu növlərin qısa xülasəsi verilmişdir:
| Pozğunluq Növü | Əsas Xüsusiyyəti |
|---|---|
| Dissosiativ Amneziya | Keçmiş hadisələrə dair yaddaş itkisi |
| Dissosiativ Füg | Yaddaş itkisi ilə birlikdə yeni bir şəxsiyyətə bürünmə |
| Dissosiativ Şəxsiyyət Pozğunluğu | Birdən çox fərqli şəxsiyyətin (alter) mövcudluğu |
| Depersonalizasiya-Derealizasiya | Özünə və ya ətrafına qarşı yadlaşma hissi |
1. Dissosiativ Amneziya
Bu vəziyyətdə keçmiş hadisələrə dair ciddi yaddaş itkisi baş verir. Şəxs öz adını, ailəsini və ya keçmiş həyatını tamamilə unuda bilər. Travmatik hadisələrdən sonra yaranan bu vəziyyət günlər, həftələr, hətta illər boyu davam edə bilər.
2. Dissosiativ Füg (Fuga Dissosiativa)
Şəxs yaddaşını itirir və fərqli bir şəxsiyyətlə başqa bir yerə gedə bilər. Bu vəziyyət qəfil başlayır; adam keçmişini tamamilə unudaraq yeni bir yerdə yeni bir həyat tərzi qura bilər.
3. Dissosiativ Şəxsiyyət Pozğunluğu (Çoxlu Şəxsiyyət Bozukluğu)
Bir insanda iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyətin (alterlərin) olması ilə xarakterizə edilir. Hər şəxsiyyətin fərqli xasiyyəti, danışıq tərzi və yaddaşı olur. Bu, pozğunluğun ən ağır formasıdır və adətən çox ağır travmatik keçmişlə bağlıdır.
4. Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozğunluğu
İnsan öz bədənindən ayrıldığını və ya ətraf mühitin real olmadığını hiss edir. Depersonalizasiya zamanı insan öz hərəkətlərini xaricdən izləyirmiş kimi hiss edir. Derealizasiya zamanı isə ətraf mühit bulanıq və qeyri-real görünür. Bu vəziyyət şizofreniya ilə qarışdırılsa da, əsas fərq insanın reallıqla əlaqəsini tamamilə itirməməsidir.
Dissosiativ Pozğunluqların Diaqnozu Necə Qoyulur?
Diaqnoz prosesi mütləq bir psixiatr və ya klinik psixoloq tərəfindən aparılmalıdır. Müayinə zamanı aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- Klinik müsahibə və psixoloji testlər: Simptomların ağırlığını müəyyən etmək üçün tətbiq edilir.
- Yaddaş testləri: Yaddaş itkisini və şəxsiyyət dəyişikliklərini analiz edir.
- Travma tarixçəsi: Keçmişdə yaşanan hadisələrin təsiri dərindən araşdırılır.
- Diferensial diaqnoz: Simptomların şizofreniya və ya bipolyar pozğunluq kimi digər xəstəliklərlə bağlı olub-olmaması yoxlanılır.
Müalicə Yolları: Dissosiativ Pozğunluqlar Necə Müalicə Edilir?
Psixoterapiya (Danışıq Terapiyası)
Bu pozğunluqların müalicəsində ən effektiv üsul psixoterapiyadır. Travma yönümlü terapiya keçmiş travmalar üzərində işləyərək dissosiasiyanı azaltmağa kömək edir. Bundan əlavə, Koqnitiv Davranışçı Terapiya (CBT) mənfi düşüncə modellərini dəyişmək, hipnoterapiya isə itirilmiş yaddaşı bərpa etmək üçün istifadə oluna bilər.
Dərman Müalicəsi
Dissosiativ pozğunluqlar üçün birbaşa spesifik bir dərman yoxdur. Lakin müşayiət olunan simptomları yüngülləşdirmək üçün antidepressantlar və ya antipsikotik dərmanlar psixiatr nəzarətində təyin edilə bilər. Bu dərmanlar depressiya, anksiyete və hallüsinasiyaları idarə etməyə kömək edir.
Nəticə: Dissosiativ Pozğunluqla Mübarizə
Dissosiativ pozğunluqlar müalicə edilə bilən psixi vəziyyətlərdir. Travma yönümlü terapiya ilə keçmiş hadisələri emal etmək, reallıq hissini gücləndirmək və mütəxəssis dəstəyi almaq həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Doğru terapiya və sosial dəstək bu çətin prosesin öhdəsindən gəlməyin ən etibarlı yoludur.
