Eritrosit xəstəlikləri
Əsas Eritrosit Xəstəlikləri
1. Anemiya
Anemiya, qanda kifayət qədər qırmızı qan hüceyrələrinin və ya hemoglobinin olmaması ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. Anemiya müxtəlif səbəblərdən qaynaqlana bilər və bir çox fərqli növü var.
Anemiya növləri:
Dəmir çatışmazlığı anemiyası: Qan üçün kifayət qədər dəmirin olmaması nəticəsində yaranır. Dəmir, hemoglobinin əsas komponentidir və onun çatışmazlığı oksigen daşıma qabiliyyətini azaldır.
Megaloblast anemiyası: B12 vitamini və ya fol turşusu çatışmazlığı ilə bağlıdır. Bu anemiya zamanı qırmızı qan hüceyrələri böyük və yetkinləşməmiş olur (makrositar anemiya).
Aplastik anemiya: Sümük iliyinin qan hüceyrələrini kifayət qədər istehsal edə bilməməsi nəticəsində yaranır.
Hemolitik anemiya: Eritrositlərin normaldan tez parçalanması ilə xarakterizə olunur. Hemolitik anemiya irsi və ya qazanılmış ola bilər (məsələn, otoimmun hemolitik anemiya).
Orakvari hüceyrəli anemiya: Genetik mutasiya nəticəsində yaranan irsi xəstəlikdir. Eritrositlərin normal disk şəkli oraqvarı (sərt və aypara şəklində) olur və bu, qan damarlarında tıxanmaya və ağrılara səbəb olur.
Anemiyanın ümumi simptomları:
Yorğunluq və zəiflik
Başgicəllənmə və nəfəs darlığı
Solğun dəri
Baş ağrısı
Ürək çırpınmaları
Müalicə:
Dəmir və vitamin əlavələri: Dəmir çatışmazlığı anemiyası və meqaloblast anemiyası üçün.
Qan köçürməsi: Ağır anemiya hallarında qırmızı qan hüceyrələrinin sayı çox az olduqda.
İmmunosupressiv terapiya: Aplastik anemiyada sümük iliyinin işini bərpa etmək üçün.
Kök hüceyrə transplantasiyası: Bəzi irsi və ya ağır hallarda sümük iliyi funksiyasını bərpa etmək üçün.
2. Orakvari Hüceyrəli Anemiya
Orakvari hüceyrəli anemiya irsi bir xəstəlikdir və qırmızı qan hüceyrələrinin şəklində ciddi dəyişikliklərə səbəb olur. Eritrositlər normalda elastik və dairəvi formaya malikdirlər, lakin bu xəstəlikdə qırmızı qan hüceyrələri sərt və oraq şəkilli olur. Bu hüceyrələr qan damarlarında tıxanmalar yaradır, orqanlara kifayət qədər oksigen daşınmasını çətinləşdirir və ağrı, iltihab və orqan zədələnmələrinə səbəb olur.
Simptomlar:
Kəskin ağrılı epizodlar (orakvari hüceyrə böhranı)
Sümük və oynaq ağrıları
Tez-tez infeksiyalar
Qaraciyər və dalaq funksiyalarının pozulması
Xroniki yorğunluq
Müalicə:
Ağrıkəsicilər və mayelər: Orakvari hüceyrə böhranını idarə etmək üçün.
Hydroxyurea: Orakvari hüceyrə böhranlarının tezliyini azaltmaq üçün istifadə edilən dərman.
Qan köçürməsi: Ağır hallarda.
Kök hüceyrə transplantasiyası: Orakvari hüceyrəli anemiyanın yeganə potensial müalicə üsuludur, lakin yalnız uyğun donor tapıldıqda.
3. Talassemiya
Talassemiya irsi bir qan xəstəliyidir və hemoglobinin düzgün istehsal edilməməsi ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəlikdə qırmızı qan hüceyrələri az olur və düzgün funksional olmadığı üçün asanlıqla parçalanır. Talassemiyanın iki əsas forması var:
Alfa talassemiya: Hemoglobindəki alfa zəncirlərin düzgün istehsal olunmaması nəticəsində yaranır.
Beta talassemiya: Hemoglobindəki beta zəncirlərin düzgün istehsal olunmaması nəticəsində yaranır.
Simptomlar:
Anemiya (yüngül və ya ağır)
Zəiflik və yorğunluq
Üz və sümüklərdə deformasiyalar (ağır hallarda)
Böyümənin ləngiməsi (uşaqlarda)
Böyümüş dalaq və qaraciyər
Müalicə:
Qan köçürməsi: Xüsusilə ağır hallarda.
Dəmir çıxarıcı dərmanlar: Qan köçürməsi zamanı bədəndə artıq dəmir yığılmasının qarşısını almaq üçün.
Kök hüceyrə transplantasiyası: Ağır talassemiya hallarında kök hüceyrə müalicəsi xəstəliyi aradan qaldıra bilər.
4. Hemolitik Anemiya
Hemolitik anemiya, eritrositlərin normal ömründən daha tez məhv olduğu bir xəstəlikdir. Normalda eritrositlər təxminən 120 gün yaşayır, lakin hemolitik anemiyada bu müddət qısalır və sümük iliyi kifayət qədər yeni eritrosit istehsal edə bilmir. Hemolitik anemiya otoimmun xəstəliklər, infeksiyalar, dərman reaksiyaları və ya genetik pozğunluqlar nəticəsində yarana bilər.
Simptomlar:
Yorğunluq və zəiflik
Sarılıq (dəri və gözlərin saralması)
Tez-tez infeksiyalar
Qan təzyiqinin aşağı düşməsi və şok vəziyyəti (ağır hallarda)
Sümüklərdə və qarında ağrılar
Müalicə:
Kortikosteroidlər: Otoimmun hemolitik anemiyada immun sistemin eritrositləri məhv etməsinin qarşısını almaq üçün.
Qan köçürməsi: Tez-tez baş verən hemoliz hallarını idarə etmək üçün.
İmmunosupressiv dərmanlar: İmmun sistemin hücumlarını idarə etmək üçün.
5. Polisitemiya Vera
Polisitemiya vera, sümük iliyində qırmızı qan hüceyrələrinin çox istehsal edildiyi nadir bir qan xəstəliyidir. Qan qatılaşır və bu, qan laxtalanmasının artmasına, qan təzyiqinin yüksəlməsinə və tromboz riskinin artmasına səbəb ola bilər.
Simptomlar:
Baş ağrıları və başgicəllənmə
Qızarma və qaşınma
Tez-tez qan laxtalanması və tromboz
Yüksək qan təzyiqi
Böyümüş dalaq
Müalicə:
Flebotomiya: Qan qatılaşmasını azaltmaq üçün müəyyən aralıqlarla qan çıxarılması.
Aspirin: Qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün.
Kimyaterapiya: Qan hüceyrələrinin çoxalmasını məhdudlaşdırmaq üçün.
6. Makrositar Anemiya
Makrositar anemiya, qırmızı qan hüceyrələrinin normaldan daha böyük olması ilə xarakterizə olunan bir anemiya növüdür. Bu, adətən B12 vitamini və ya fol turşusu çatışmazlığı nəticəsində baş verir və meqaloblastik anemiya növlərindən biridir.
Simptomlar:
Yorğunluq və zəiflik
Nəfəs darlığı və başgicəllənmə
Sinir sistemi pozğunluqları (B12 vitamini çatışmazlığı zamanı)
Dilin iltihabı və ağrısı
Müalicə:
B12 vitamini və fol turşusu əlavələri: Vitamin çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün.
Qan köçürməsi: Ağır hallarda.
Eritrosit Xəstəliklərinin Diaqnozu
Eritrosit xəstəliklərinin diaqnozu bir neçə test vasitəsilə aparılır:
Tam qan sayımı (TQS): Qırmızı qan hüceyrələrinin sayı, hemoglobin səviyyəsi və hematokritin ölçülməsi.
Periferik qan yaxması: Qırmızı qan hüceyrələrinin mikroskop altında forması və quruluşu təhlil edilir.
Ferritin və dəmir səviyyələri: Dəmir çatışmazlığı anemiyasının diaqnozu üçün.
B12 və fol turşusu testləri: Makrositar anemiyanı təyin etmək üçün.
Hemoglobin elektroforezi: Orakvari hüceyrəli anemiya və talassemiya kimi irsi xəstəlikləri diaqnoz etmək üçün istifadə olunur.
Nəticə
Eritrosit xəstəlikləri, qırmızı qan hüceyrələrinin normal funksiyasını poza bilər və bədəndə oksigen daşınmasını çətinləşdirər. Bu xəstəliklər arasında anemiyalar, orakvari hüceyrəli anemiya, talassemiya və hemolitik anemiya kimi müxtəlif xəstəliklər mövcuddur. Bu xəstəliklərin erkən diaqnozu və müalicəsi xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün vacibdir. Müalicə variantları isə xəstəliyin növündən asılı olaraq dəyişir və dərmanlar, qan köçürməsi, kök hüceyrə transplantasiyası və digər terapiyalardan ibarət ola bilər.