Erkən yetkinlik
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Erkən Yetkinlik Nədir?
Erkən yetkinlik, uşağın bədəninin yetkinlik dövrünə gözləniləndən daha tez daxil olması və cinsi inkişafın erkən başlaması vəziyyətidir. Bu proses həm fiziki, həm də psixoloji dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Tibbi ədəbiyyatda bu vəziyyət mərkəzi və periferik olmaqla iki əsas qrupa ayrılır.
Erkən Yetkinliyin Növləri
1. Mərkəzi Erkən Yetkinlik (Gerçək Erkən Puberte)
Mərkəzi erkən yetkinlik, hipotalamus və hipofiz vəzinin erkən aktivləşməsi nəticəsində yaranır. Bu vəziyyət normal yetkinlik prosesinə bənzəyir, lakin daha erkən yaşda təzahür edir. FSH (Follikul Stimulyasiya Hormonu) və LH (Luteinizasiya Hormonu) hormonlarının erkən ifrazı, orqanizmdə estrogen və ya testosteron artımına səbəb olur.
- Səbəblər: Çox vaxt idiopatik (səbəbi bilinməyən) olsa da; beyin anormallıqları, şişlər, infeksiyalar, travmalar və ya digər nevroloji xəstəliklər bu vəziyyəti tətikləyə bilər.
2. Periferik Erkən Yetkinlik (Yalançı Erkən Puberte)
Bu növ, hipotalamus və hipofiz vəzdən asılı olmadan cinsi hormonların artması ilə xarakterizə olunur. Mərkəzi növə nisbətən daha az rast gəlinən bir vəziyyətdir.
- Səbəblər: Yumurtalıq və ya testis şişləri, adrenal bez şişləri, böyrəküstü vəzin hiperplaziyası, McCune-Albright sindromu kimi genetik xəstəliklər və ya hormonal tərkibli dərmanların istifadəsi.
Erkən Yetkinliyin Əlamətləri
Erkən yetkinlik əlamətləri cinsiyyətə görə fərqlilik göstərir. Aşağıdakı cədvəldə əsas fiziki dəyişikliklər qeyd edilmişdir:
| Qızlarda Əlamətlər | Oğlanlarda Əlamətlər |
|---|---|
| Döşlərin böyüməsi | Testislərin və penisin böyüməsi |
| Qasıq və qoltuqaltı tüklənmə | Qasıq və qoltuqaltı tüklənmə |
| Aybaşının (menstruasiya) erkən başlaması | Üz tüklərinin çıxması və səsin qalınlaşması |
| Sızanaq və bədən qoxusunda dəyişiklik | Böyümə sürətinin kəskin artması |
Emosional və Psixososial Təsirlər: Fiziki dəyişikliklərlə yanaşı, uşaqlarda qorxu, narahatlıq, bədən imicinə bağlı utanc hissi, sosial uyğunlaşma problemləri və depressiya riski arta bilər.
Erkən Yetkinliyin Diaqnozu Necə Qoyulur?
Diaqnoz prosesi mütəxəssis həkim tərəfindən aparılan kompleks müayinələri əhatə edir:
- Tibbi Tarix və Fiziki Müayinə: Həkim uşağın inkişaf tarixçəsini incələyir və fiziki əlamətləri qiymətləndirir.
- Hormon Testləri: Qanda FSH, LH, estrogen və ya testosteron səviyyələri yoxlanılır.
- Sümük Yaşı Təhlili: Əl biləyinin rentgen müayinəsi ilə sümük yaşının xronoloji yaşdan irəlidə olub-olmadığı müəyyən edilir.
- Görüntüləmə Üsulları: Beyin anormallıqlarını yoxlamaq üçün MRT, daxili cinsiyyət orqanlarını və vəziləri yoxlamaq üçün isə Ultrasəs (USM) müayinəsi aparılır.
Erkən Yetkinliyin Müalicə Üsulları
Mərkəzi Erkən Yetkinliyin Müalicəsi
Bu vəziyyətdə əsas məqsəd yetkinlik prosesini yavaşlatmaqdır. Bunun üçün GnRH Analogu Terapiyası tətbiq olunur. Bu dərmanlar cinsi hormonların səviyyəsini azaldaraq sümük yaşının sürətlə irəliləməsinin qarşısını alır. Müalicə inyeksiya və ya implant şəklində aparılır və normal yetkinlik yaşına qədər davam etdirilir.
Periferik Erkən Yetkinliyin Müalicəsi
Burada müalicə birbaşa səbəbə yönəlikdir. Məsələn, şiş aşkar olunarsa, onun cərrahi yolla çıxarılması və ya hormon səviyyələrini normallaşdıran dərmanların istifadəsi nəzərdə tutulur.
Psixososial Dəstək
Uşaqların bədənlərindəki dəyişiklikləri anlamaları üçün psixoloji məsləhət vacibdir. Eyni zamanda, valideynlərin proses haqqında maarifləndirilməsi uşağa verilən dəstəyin keyfiyyətini artırır.
Erkən Yetkinliyin Fəsadları
- Boy Qısalığı: Böyümə zonalarının (plitələrinin) erkən bağlanması nəticəsində uşaq yetkinlik dövründə genetik potensialından daha qısa boylu qala bilər.
- Psixoloji Problemlər: Yaşıdlarından fərqli görünmək uşaqda özünəinamın azalmasına və emosional çətinliklərə yol açır.
Valideynlər Üçün Tövsiyələr
- Erkən Müdaxilə: Əlamətləri müşahidə etdiyiniz anda bir pediatr və ya endokrinoloqla məsləhətləşin.
- Dəstək və Anlayış: Uşağınıza qarşı anlayışlı olun və bu prosesin müalicə oluna bilən bir vəziyyət olduğunu ona hiss etdirin.
- Müntəzəm Monitorinq: Müalicə müddətində həkim nəzarətini və müntəzəm yoxlanışları axsatmayın.
