Həddindən artıq böyümə hormonu
Həddindən artıq böyümə hormonu nədir?
Böyümə hormonu (GH), hipofiz vəzində istehsal olunan və bədənin böyüməsini və maddələr mübadiləsini tənzimləyən mühüm bir hormondur. Normada GH, uşaq və yeniyetmələrdə normal boy artımını stimullaşdırır, böyüklərdə isə əzələ kütləsi və sümük sıxlığını qoruyur. Lakin böyümə hormonu ifrazı həddindən artıq olduqda, sümük, toxuma və orqanların anormal böyüməsinə səbəb ola bilər.
Həddindən artıq böyümə hormonunun səbəbləri:
Hipofiz adenomaları:
Həddindən artıq böyümə hormonunun ən çox yayılmış səbəbi hipofiz vəzində yaranan xoşxassəli şişlərdir (hipofiz adenoması). Bu şişlər çox miqdarda böyümə hormonu ifraz edərək, bədəndə anormal böyüməyə səbəb ola bilər.
Ektopik GH ifrazı:
Nadir hallarda, bəzi ağciyər və ya mədəaltı vəzi şişləri böyümə hormonu və ya onun fəaliyyətini stimullaşdıran hormonlar istehsal edə bilər.
İrsi səbəblər:
Bəzi nadir genetik xəstəliklərdə hipofiz vəzinin həddindən artıq böyümə hormonu istehsal etməsi müşahidə olunur.
Akromeqaliya və gigantizm:
Akromeqaliya: Böyümə hormonu ifrazının artması yetkinlik yaşından sonra, yəni sümüklərin böyüməsinin başa çatdığı bir dövrdə meydana gəldikdə, akromeqaliya adlanır. Bu vəziyyətdə bədənin sümükləri artıq uzununa böyüməsə də, toxuma və orqanlar anormal şəkildə böyüməyə davam edir.
Gigantizm: Əgər böyümə hormonu ifrazının artması uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə, yəni sümüklərin hələ də böyüdüyü dövrdə baş verirsə, bu vəziyyət gigantizm adlanır. Bu halda sümüklərin uzanması davam edir və uşaq yaşıdlarına nisbətən qeyri-adi dərəcədə uzun boylu olur.
Həddindən artıq böyümə hormonunun simptomları:
Akromeqaliya və gigantizm oxşar simptomlarla müşahidə oluna bilər, lakin bu simptomlar baş verən yaşa bağlı olaraq fərqlənir.
Akromeqaliyanın simptomları:
Əllərin və ayaqların böyüməsi: Barmaqlar və ayaqlar genişlənir, bu da ayaqqabı və üzük ölçülərinin dəyişməsinə səbəb olur.
Üzün dəyişməsi: Üz sümüklərinin böyüməsi səbəbindən üz xüsusiyyətləri dəyişir. Çənə və alın irəli çıxır, burun genişlənir və dodaqlar qalınlaşır.
Sümük və oynaq ağrıları: Sümüklərin və oynaqların böyüməsi ağrıya və artritə səbəb ola bilər.
Dərinin qalınlaşması və yağlanması: Dəri qalın və yağlı hala gələ bilər.
Dilin böyüməsi: Dilin böyüməsi, səsdə dəyişikliklər və nəfəs alma problemlərinə səbəb ola bilər.
Görmə problemləri: Hipofiz vəzinin böyüməsi görmə sinirlərinə təzyiq göstərərək görmə itkisinə səbəb ola bilər.
Hipertoniya və ürək xəstəlikləri: Qan təzyiqi yüksəlir və ürək-damar xəstəlikləri riski artır.
Yuxu apnesi: Tənəffüs yollarının daralması nəticəsində gecələr nəfəs dayanması (yuxu apnesi) baş verə bilər.
Gigantizmin simptomları:
Qeyri-adi uzun boy: Gigantizmin ən bariz əlaməti, uşaqlarda və yeniyetmələrdə sümüklərin uzanmasına görə qeyri-adi uzun boydur.
Oynaq və sümük ağrıları: Sümük böyüməsi ağrılara səbəb ola bilər.
Gecikmiş cinsi inkişaf: Uşaqlarda cinsi inkişaf gecikə bilər.
Ümumi zəiflik: Uşaqlar gücsüzlük və yorğunluq hiss edə bilərlər.
Həddindən artıq böyümə hormonunun diaqnozu:
Böyümə hormonu artıqlığının diaqnozu üçün həkimlər bir neçə test və müayinə aparırlar:
Qan testi:
İnsulinə bənzər böyümə faktoru 1 (IGF-1) səviyyələri ölçülür. IGF-1 səviyyəsi uzun müddət yüksək böyümə hormonu ifrazını göstərir.
Böyümə hormonunun səviyyələri oral qlükoza tolerantlıq testi ilə yoxlanılır. Normalda qlükoza verildikdə böyümə hormonu səviyyəsi azalmalıdır, lakin akromeqaliyada böyümə hormonu səviyyəsi yüksək qalır.
Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT):
Hipofiz vəzində olan şişi müəyyən etmək üçün MRT istifadə edilir. Bu, böyümə hormonunun artmasına səbəb olan hipofiz adenomasını aşkarlamağa kömək edir.
Həddindən artıq böyümə hormonunun müalicəsi:
Həddindən artıq böyümə hormonu istehsalının müalicəsi şişin ölçüsünü azaltmaq, hormon səviyyələrini normallaşdırmaq və simptomları idarə etmək məqsədini daşıyır.
1. Cərrahi müdaxilə:
Əgər böyümə hormonu istehsal edən hipofiz şişi varsa, onun cərrahi yolla çıxarılması ən effektiv müalicə üsuludur. Bu əməliyyat adətən burun vasitəsilə hipofizə daxil olunaraq aparılır (transsfenoidal cərrahiyyə).
2. Dərman müalicəsi:
Somatostatin analoqları: Bu dərmanlar böyümə hormonu istehsalını azaldaraq simptomları yüngülləşdirir (məsələn, oktreotid və ya lanreotid).
GH reseptor antagonistləri: Bu dərmanlar böyümə hormonunun reseptorlarına bağlanaraq onun təsirini bloklayır (məsələn, pegvisomant).
Dopamin agonistləri: Bu dərmanlar böyümə hormonu istehsalını azaltmağa kömək edə bilər.
3. Radioterapiya:
Əgər cərrahi müdaxilə şişi tamamilə çıxara bilmirsə və ya dərman müalicəsi kifayət qədər təsirli deyilsə, radioterapiya istifadə edilə bilər. Radioterapiya hipofizdəki şişin böyüməsini dayandırır və böyümə hormonu səviyyəsini normallaşdırmağa kömək edir.
Nəticə:
Həddindən artıq böyümə hormonu ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilən nadir bir vəziyyətdir, lakin erkən diaqnoz və müalicə ilə onun təsirləri idarə oluna bilər. Əgər akromeqaliya və ya gigantizm əlamətləri müşahidə olunursa, endokrinoloqa müraciət edərək lazımi müayinələrdən keçmək vacibdir. Müalicə ilə böyümə hormonu səviyyələri normallaşdırıla və simptomlar yüngülləşdirilə bilər.