Yataq islatma, nəcis saxlamama, dırnaq yeməmə, tiklər

1. Yataq islatma (Enurez)

Enurez uşaqlarda gecələr yataq islatma halıdır və ümumiyyətlə 5 yaşdan yuxarı uşaqlarda diaqnoz qoyulur. Bu vəziyyət adətən böyrəklərin və mesanenin tam inkişaf etməməsi, ailəvi faktorlar və ya emosional streslə əlaqədar ola bilər.

Növləri:

Primer enurez: Uşaq heç vaxt quru qalmayıbsa və hər gecə yatağını isladırsa, bu hal primer enurez adlanır.

Sekonder enurez: Uşaq müəyyən bir müddət quru qalmağı bacarıb, lakin yenidən yatağını islatmağa başlayıbsa, bu sekonder enurezdir və çox vaxt stres, narahatlıq və ya tibbi problemlərlə əlaqəli olur.

Səbəbləri:

Gecikmiş mesane inkişafı

Hormonal disbalans (vazopressin hormonu yetərsizliyi)

Ailəvi meyillik

Tibb problemləri (infeksiya, diabet)

Psixoloji problemlər (stress, narahatlıq)

Müalicə:

Davranış terapiyası: Uşağın yuxudan oyandırılaraq tualetə getməsi və ya yatağı isladıqda xüsusi siqnal cihazlarının istifadəsi.

Farmakoterapiya: Xüsusi hallarda həkim qısamüddətli dərman müalicəsi (desmopressin) tövsiyə edə bilər.

Məsləhət xidmətləri: Stres və ya narahatlıqla əlaqəli hallarda psixoterapiya köməkçi ola bilər.

2. Nəcis saxlamama (Enkoprez)

Enkoprez, uşağın 4 yaşdan yuxarı olmasına baxmayaraq nəcisini tutub saxlaya bilməməsi vəziyyətidir. Bu vəziyyət, çox vaxt bağırsaq problemləri və ya psixoloji amillərlə əlaqədardır.

Növləri:

Primer enkoprez: Uşaq nəcis saxlamağı heç vaxt öyrənməyibsə.

Sekonder enkoprez: Uşaq nəcisini müəyyən müddət tuta bilib, lakin sonra bu bacarığı itirib.

Səbəbləri:

Qəbizlik: Uşaqlarda uzun müddət davam edən qəbizlik nəcis saxlama problemi yarada bilər.

Psixoloji problemlər: Stress, narahatlıq və ya evdə baş verən dəyişikliklər (yeni qardaşın doğulması, məktəbə başlama) səbəb ola bilər.

Bağırsaq problemləri: Anorektal problemlər və ya bağırsağın sinir sistemindəki dəyişikliklər.

Müalicə:

Qəbizliyin idarə olunması: Laksativlər və ya diyetdə dəyişikliklərlə qəbizliyin aradan qaldırılması.

Tualet vərdişləri: Müntəzəm olaraq tualetə getmə vərdişi yaratmaq və mükafatlandırma metodları istifadə etmək.

Psixoterapiya: Narahatlıq və ya digər psixoloji səbəblər varsa, psixoloq dəstəyi tövsiyə edilir.

3. Dırnaq yemə (Onikofagiya)

Dırnaq yemə, adətən stres, narahatlıq və ya darıxma kimi emosional problemlərdən qaynaqlanan bir vərdişdir. Bu davranış uşaqlarda geniş yayılmışdır və böyüklərdə də rast gəlinir.

Səbəbləri:

Narahatlıq və stress: Uşaqlar və böyüklər narahatlıq keçirdikdə və ya stress altında olduqda dırnaq yemə vərdişi inkişaf etdirə bilərlər.

Darıxma: Hərəkətsiz qaldıqda və ya diqqət yayındırıcı fəaliyyət olmadıqda bu davranış meydana çıxa bilər.

Ailəvi meyillik: Uşaqlarda dırnaq yemə bəzən ailə üzvlərində də müşahidə olunan bir vərdiş olur.

Müalicə:

Davranış terapiyası: Dırnaq yemə davranışını dayandırmaq üçün uşağa alternativ məşğuliyyətlər və ya mükafatlandırma sistemləri təqdim etmək.

Stress və narahatlığın idarə edilməsi: Stressin səbəblərini aradan qaldırmaq və uşağa rahatlama texnikaları öyrətmək (məsələn, dərin nəfəs alma, meditasiya).

Fiziki müdaxilə: Dırnaqlara xüsusi acı dadı olan losyonlar və ya laklar sürtərək bu davranışın qarşısını almaq.

4. Tiklər

Tiklər, ani, qısa və təkrarlanan hərəkət və ya səslərdir və bu vəziyyət uşaqlarda tez-tez rast gəlinir. Tiklər motor (hərəkət) və ya vokal (səs) formalarında ola bilər və adətən keçici olur. Bəzi hallarda isə bu tiklər xroniki ola bilər və Tourette sindromu kimi nevroloji xəstəliklərlə əlaqələndirilə bilər.

Tiklərin növləri:

Sadə motor tiklər: Birdən-birə baş verən hərəkətlər, məsələn, göz qırpma, başın sallanması və ya çiyinləri qaldırma.

Sadə vokal tiklər: Ani səslər, məsələn, boğazını təmizləmə, öskürmə və ya gərgin səs çıxarma.

Mürəkkəb tiklər: Bəzi hallarda, hərəkət və səs tikləri daha mürəkkəb olur və daha uzun müddət davam edir.

Səbəbləri:

Genetik meyillik: Tiklərin genetik bir komponenti ola bilər və ailədə bu hal daha əvvəl baş vermişsə, uşaqlarda da görülə bilər.

Narahatlıq və stress: Tiklər çox vaxt uşağın stresli və ya narahat olduğu hallarda artır.

Nevroloji problemlər: Tourette sindromu və ya digər nevroloji xəstəliklər.

Müalicə:

Davranış terapiyası: Tiklərin idarə edilməsində Hərəkət Əvəz Edici Terapiya (Habit Reversal Therapy) effektiv ola bilər. Bu metodda uşaq tik başlamazdan əvvəl alternativ bir hərəkət etməyi öyrənir.

Medikamentoz müalicə: Şiddətli və ya narahatlıq yaradan tiklərdə, həkim tərəfindən müəyyən dərmanlar təyin oluna bilər.

Stress və narahatlığın idarə edilməsi: Tiklərin artmasına səbəb olan stres faktorlarının idarə edilməsi, relaksasiya texnikalarının öyrədilməsi faydalı ola bilər.

Ümumi Yanaşmalar

Bu vəziyyətlərin hər biri bir-biri ilə əlaqəli ola bilər və uşağın və ya böyüyün emosional, psixoloji və ya fiziki problemlərindən qaynaqlanır. Onlarla mübarizə aparmaq üçün aşağıdakı ümumi yanaşmalar tətbiq edilə bilər:

Psixoloji dəstək və terapiya: Davranış terapiyası, oyun terapiyası və psixoterapiya uşaqlarda bu davranışların aradan qaldırılmasına kömək edə bilər.

Davranışçı üsullar: Mükafatlandırma sistemləri, müsbət gücləndirmə və müəyyən davranışların qarşısını almaq üçün tədbirlər.

Tibbi müalicə: Əgər bu davranışlar tibbi problemlərdən qaynaqlanırsa, həkimlər tərəfindən uyğun müalicə planı təyin edilə bilər.

Nəticə

Yataq islatma, nəcis saxlamama, dırnaq yemə və tiklər uşaqlar və böyüklər arasında geniş yayılan problemlərdir və əksər hallarda psixoloji, davranış və ya tibbi amillərlə əlaqələndirilir. Erkən müdaxilə və düzgün müalicə üsulları ilə bu davranışlar idarə oluna bilər və şəxsin həyat keyfiyyəti yaxşılaşdırıla bilər.