Leykosit xəstəlikləri
Leykositlər beş əsas növə ayrılır:
Neytrofillər: Bakterial infeksiyalara qarşı mübarizə aparan əsas ağ qan hüceyrələridir.
Eozinofillər: Parazitlərə qarşı mübarizədə və allergik reaksiyalarda iştirak edirlər.
Bazofillər: Allergik və iltihabi reaksiyalarda rol oynayırlar.
Limfositlər: B hüceyrələri və T hüceyrələri olaraq iki qrupa bölünür və immun sistemin əsas tərkib hissələridir. B hüceyrələri antikor istehsal edir, T hüceyrələri isə infeksiyalara qarşı birbaşa mübarizə aparır.
Monositlər: Bakteriyaları və ölü hüceyrələri təmizləyən makrofaqlara çevrilirlər.
Əsas Leykosit Xəstəlikləri
1. Leykopeniya
Leykopeniya, qanda leykositlərin normal səviyyədən aşağı olması vəziyyətidir. Leykopeniya orqanizmin infeksiyalara qarşı müdafiəsini zəiflədir, çünki kifayət qədər ağ qan hüceyrəsi olmadığı üçün bədən mikroorqanizmlərlə mübarizə apara bilmir. Leykopeniyanın səbəbləri müxtəlifdir və bu xəstəlik müəyyən dərmanların qəbulu, virus infeksiyaları, otoimmun xəstəliklər və ya xərçəngin müalicəsi ilə əlaqədar ola bilər.
Səbəblər:
Kimyaterapiya və radioterapiya
Virus infeksiyaları (məsələn, HİV, hepatit)
İmmunsupressiv dərmanlar
Autoimmun xəstəliklər (məsələn, lupus)
Sümük iliyi xəstəlikləri (məsələn, aplastik anemiya)
Simptomlar:
Tez-tez baş verən infeksiyalar
Qızdırma və titrəmə
Zəiflik və yorğunluq
Yaraların gec sağalması
Boğaz ağrısı və diş ətinin şişməsi
Müalicə:
İnfeksiyalarla mübarizə üçün antibiotiklər: Leykopeniya infeksiyaların qarşısını almaq üçün antibiotik müalicəsi tələb edə bilər.
Koloniya stimullaşdırıcı faktorlar: Sümük iliyinin daha çox leykosit istehsalını stimullaşdırmaq üçün istifadə edilən dərmanlar.
Dərmanların dayandırılması və ya dəyişdirilməsi: Leykopeniyaya səbəb olan dərmanlar varsa, onların dəyişdirilməsi və ya dayandırılması nəzərdən keçirilir.
2. Leykositoz
Leykositoz, qanda leykositlərin normal səviyyədən çox olması vəziyyətidir. Bu vəziyyət adətən infeksiyalar, iltihablı proseslər və ya stresslə əlaqədardır. Bəzi hallarda, leykositoz xərçənglə əlaqəli də ola bilər (məsələn, leykemiya). Leykositoz adətən orqanizmdə iltihab və ya infeksiya cavabıdır və qısa müddətli ola bilər, lakin uzun müddət davam edərsə, əlavə diaqnostik testlər tələb olunur.
Səbəblər:
Bakterial infeksiyalar
İltihabi xəstəliklər (məsələn, artrit)
Stress və travma
Hamiləlik
Leykemiya və digər qan xərçəngləri
Simptomlar:
Qızdırma və titrəmə
Sümük və oynaq ağrıları
İltihablı sahələrdə şişkinlik və qızartı
İnfeksiya əlamətləri (boğaz ağrısı, öskürək və s.)
Müalicə:
Səbəbin müalicəsi: Əgər leykositoz infeksiya və ya iltihabla bağlıdırsa, infeksiyanın müalicəsi üçün antibiotik və ya digər müalicələr tətbiq edilir.
Kimyaterapiya: Əgər leykositoz leykemiya ilə əlaqədardırsa, xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasını məhdudlaşdırmaq üçün kimyaterapiya istifadə edilə bilər.
3. Leykemiya
Leykemiya, sümük iliyində leykositlərin nəzarətsiz çoxalması ilə xarakterizə olunan bir qan xərçəngidir. Bu xərçəng növü zamanı sümük iliyi sağlam qan hüceyrələrini istehsal edə bilmir və bədəndə çox sayda anormal ağ qan hüceyrəsi yaranır. Leykemiya kəskin və xroniki növlərə ayrılır və xəstəliyin növü çox vaxt leykositlərin hansı növündən qaynaqlandığına görə müəyyən edilir.
Leykemiyanın növləri:
Kəskin limfoblastik leykemiya (ALL): Uşaqlarda ən çox rast gəlinən leykemiya növüdür və sürətlə inkişaf edir.
Kəskin miyeloid leykemiya (AML): Daha çox böyüklərdə rast gəlinir və sürətlə inkişaf edir.
Xroniki limfositik leykemiya (CLL): Əsasən yaşlılarda müşahidə olunur və daha yavaş irəliləyir.
Xroniki miyeloid leykemiya (CML): Philadelphia xromosomu ilə əlaqəli olan və yavaş irəliləyən leykemiya növüdür.
Simptomlar:
Tez-tez infeksiyalar
Yorğunluq və zəiflik
Qızdırma və titrəmə
Qançır yaranması və qanaxmalar
Sümük və oynaq ağrıları
Böyümüş limfa düyünləri, qaraciyər və dalaq
Müalicə:
Kimyaterapiya: Xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün əsas müalicədir.
Radioterapiya: Şüa terapiyası ilə leykemiya hüceyrələrinin məhv edilməsi.
Hematopoetik kök hüceyrə transplantasiyası: Sümük iliyi transplantasiyası leykemiya müalicəsində istifadə edilən əsas üsullardan biridir.
Hədəfli terapiya: Xüsusi genetik dəyişiklikləri hədəf alan dərmanlarla müalicə.
4. Lenfoma
Lenfoma, limfositlərdə yaranan və limfa sistemində (limfa düyünləri, dalaq, sümük iliyi) baş verən bir qan xərçəngidir. Lenfomalar Hodgkin və qeyri-Hodgkin lenfoması olmaqla iki əsas qrupa ayrılır.
Hodgkin lenfoması: Bu lenfoma növü "Reed-Sternberg hüceyrələri" adlanan anormal hüceyrələrin varlığı ilə xarakterizə olunur və daha çox müalicəyə cavab verir.
Qeyri-Hodgkin lenfoması: Bu lenfoma növləri çox müxtəlifdir və sürətlə (aqressiv) və ya yavaş (indolent) irəliləyən formaları vardır.
Simptomlar:
Şişmiş limfa düyünləri (boyunda, qoltuqaltında və ya qasıqda)
Tez-tez infeksiyalar
Yorğunluq və zəiflik
Qızdırma və gecə tərləmələri
Qarında şişkinlik və ağrı
Müalicə:
Kimyaterapiya və radioterapiya: Xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün əsas müalicə üsullarıdır.
İmmunoterapiya: Bədənin immun sisteminin xərçəng hüceyrələri ilə mübarizəsini stimullaşdırmaq üçün istifadə edilir.
Hematopoetik kök hüceyrə transplantasiyası: Lenfoma müalicəsi üçün istifadə edilən üsullardan biridir.
5. Miyeloproliferativ Xəstəliklər
Miyeloproliferativ xəstəliklər sümük iliyində ağ qan hüceyrələrinin, qırmızı qan hüceyrələrinin və ya trombositlərin həddindən artıq istehsal edildiyi xəstəliklər qrupudur. Bu xəstəliklər orqanizmdə qan hüceyrələrinin qeyri-normal çoxalması və funksiyasının pozulması ilə xarakterizə olunur. Miyeloproliferativ xəstəliklərə aşağıdakılar daxildir:
Polisitemiya Vera: Həddindən artıq qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalı.
Esensial Trombositemiya: Həddindən artıq trombosit istehsalı.
Mielofibroz: Sümük iliyinin fibrozu və həddindən artıq kollagen istehsalı ilə xarakterizə olunur.
Simptomlar:
Başgicəllənmə və baş ağrıları
Sümük və oynaq ağrıları
Şişmiş dalaq
Yorğunluq və zəiflik
Tez-tez qan laxtalanması və ya qanaxmalar
Müalicə:
Kimyaterapiya və hədəfli terapiya: Xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasının qarşısını almaq üçün.
Flebotomiya: Qanın tərkibindəki hüceyrə sayını azaltmaq üçün müəyyən miqdarda qan çıxarılması.
İmmunosupressiv dərmanlar: İmmunitet sistemini tənzimləmək və simptomları idarə etmək üçün.
Nəticə
Leykosit xəstəlikləri immun sistemə və qan hüceyrələrinin normal fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. Bu xəstəliklər arasında leykopeniya, leykositoz, leykemiya, lenfoma və miyeloproliferativ xəstəliklər kimi müxtəlif hallar mövcuddur. Leykosit xəstəliklərinin erkən diaqnozu və müalicəsi həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq üçün çox vacibdir. Müalicə üsulları xəstəliyin növündən asılı olaraq fərqlənir və kimyaterapiya, radioterapiya, kök hüceyrə transplantasiyası və dərman müalicələrindən ibarət ola bilər.