Əhval Pozğunluqlarının Növləri
Əhval Pozğunluqlarının Növləri
Əhval pozğunluqları bir neçə fərqli növü əhatə edir. Ən yaygın növləri aşağıdakılardır:
1. Depressiya
Depressiya, ümumi əhval-ruhiyyənin aşağı düşməsi, davamlı kədər hissi, umutsuzluq, və həyatdan zövq almamaq kimi əlamətlərlə xarakterizə olunur. Depressiya, insanın gündəlik fəaliyyətlərinə mane olan və ciddi fiziki və psixoloji təsirlər yarada bilən bir pozğunluqdur.
Depressiyanın Əlamətləri:
Hissi boşluq, kədər, və ya umutsuzluq
Yuxu pozuntuları (həddindən artıq yuxu və ya yuxusuzluq)
İştah dəyişiklikləri (artmış və ya azalmış iştah)
Enerji itirilməsi, yorgunluq
Cinsi marağın azalması
Özünə inamsızlıq və ya suçluluq hissi
Konsentrasiya çətinlikləri
İntihar düşüncələri və ya özünə zərər vermə düşüncələri
2. Bipolyar Pozğunluq (Maniya və Depressiya Dönüşləri)
Bipolyar pozğunluq, mani və depressiya dövrlərinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Maniya dövründə, insanlar şiddətli enerji və yüksək əhval-ruhiyyə ilə qarşılaşır, bu isə depressiya dövründə kədər və umutsuzluq hissinə çevrilir.
Bipolyar Pozğunluğun Əlamətləri:
Maniya dövrü:
Həddindən artıq yüksək əhval-ruhiyyə, aktivlik və özünə inam
Uyğunsuz düşüncələr və davranışlar
Yuxu ehtiyacı azalma
Həddindən artıq danışmaq və sürətli düşünmək
Riskli və qeyri-adekvat davranışlar
Depressiya dövrü:
Kədər, yorğunluq, ümidsizlik
Əvvəlki maraqların itirilməsi
İştah və yuxu pozuntuları
İntihar düşüncələri
3. Anksiyete (Narahatlıq) Pozğunluqları
Anksiyete pozğunluqları, davamlı və qeyri-məqsədli narahatlıq hissi ilə əlaqədar olan vəziyyətlərdir. İnsanlar narahatlıq və gərginlik hissi ilə gündəlik həyatlarını normal şəkildə idarə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Anksiyete Əlamətləri:
Daim narahatlıq, gərginlik və qorxu hissi
Fiziki əlamətlər: titrəmə, ürək döyüntüsü, əllərdə tər
Yuxusuzluq və ya yuxuya getməkdə çətinlik
Konsentrasiya çətinlikləri
Fiziki gərginlik və baş ağrıları
Anksiyete pozğunluqları da bir neçə alt növə ayrılır:
Panik atak: Kəskin qorxu və narahatlıq hissi, bədən funksiyalarının dəyişməsi (tez-tez ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı və baş gicəllənməsi ilə müşayiət olunur).
Sosial anksiyete: Sosial vəziyyətlərdə qorxu və narahatlıq, cəmiyyətdə insanlarla ünsiyyət qurmaqda çətinlik.
Obsesif-kompulsiv pozğunluq (OCD): Obsesyon (təkrarlanan, arzuolunmaz düşüncələr) və kompulsiyon (təkrarlanan hərəkətlər və ya davranışlar) ilə müşayiət olunur.
4. Disforik Əhval Pozğunluğu
Disforik əhval pozğunluğu, ümumiyyətlə kədər və əsəbiliklə bağlı olan bir vəziyyətdir. Bu, daha çox qadınlarda menstruasiya dövrü ilə əlaqədar olaraq meydana gələ bilər.
Əlamətlər:
İntensiv qəzəb və əsəbilik
Yuxusuzluq və enerji itkisi
Depressiv əhval-ruhiyyə
Həddindən artıq narahatlıq
5. Stres və Əhval Dəyişiklikləri
Bəzi hallarda, həyatınızdakı ağır stresli vəziyyətlər (iş, ailə problemləri, maliyyə çətinlikləri və s.) əhval pozğunluqlarına yol aça bilər. Bu, müvəqqəti olaraq əhvalda dəyişikliklərə və çətinliklərə səbəb ola bilər.
6. Kədər və Yas
Yas, sevdiyiniz birinin itirilməsi və ya başqa ağır bir itki nəticəsində təbii olaraq meydana gələn bir əhval pozğunluğudur. Kədər, zamanla azala bilər, lakin bəzi hallarda bu, depressiya ilə qarışa bilər.
Əhval Pozğunluqlarının Səbəbləri
Əhval pozğunluqları, bir çox fərqli amillərdən qaynaqlana bilər. Bunlar arasında:
Genetik faktorlar: Əhval pozğunluqlarının ailə üzvləri arasında daha çox müşahidə edilməsi, genetik meyil olduğunu göstərir.
Kimyəvi balanssızlıq: Beynin kimyəvi maddələri (nevrotransmitterlər) arasında balanssızlıq, əhval pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
Ətraf mühit amilləri: Stressli həyat hadisələri, travmalar və emosional zədələr əhval pozğunluqlarına yol aça bilər.
Hormon dəyişiklikləri: Hormon səviyyələrindəki dəyişikliklər (xüsusilə menopoz, hamiləlik və ya tiroid problemi kimi vəziyyətlərdə) əhval pozğunluqlarını artıra bilər.
Fiziki xəstəliklər və dərmanlar: Bəzi xəstəliklər (məsələn, qalxanabənzər vəzinin pozulması) və dərmanlar əhval pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
İzolyasiya və sosial dəstək çatışmazlığı: Sosial dəstəyin olmaması və izolyasiya, depresyon və anksiyete kimi əhval pozğunluqlarını daha da şiddətləndirə bilər.
Əhval Pozğunluqlarının Müalicəsi
Əhval pozğunluqları müalicə edilə bilən vəziyyətlərdir. Müalicə üsulları, pozğunluğun növü və şiddətinə görə fərdiləşdirilir. Bəzi müalicə üsulları bunlardır:
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Bu terapiya, neqativ düşüncə və davranışları dəyişdirməyə kömək edir.
Danışıq terapiyası: Bireysel və ya qrup müalicəsi olaraq, şəxsin emosional vəziyyətini daha yaxşı başa düşməyə kömək edir.
Ailə və cütlüklər terapiyası: Əhval pozğunluqları əlaqəli və ya sosial çətinliklərdən qaynaqlanırsa, ailə və ya cütlüklər üçün terapiya faydalı ola bilər.
2. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar: Depressiya və anksiyetənin müalicəsi üçün selektiv serotonin geri alım inhibitorları (SSRI-lar) kimi antidepresanlar təyin edilə bilər.
Anksiyolitiklər: Narahatlıq və anksiyetəni idarə etmək üçün dərmanlar istifadə edilə bilər.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Fiziki fəaliyyət: İdman və fiziki aktivlik, bədənin və beynin yaxşılaşmasına kömək edir.
Sağlam qidalanma: Sağlam pəhriz və düzgün qidalanma əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır.
Yaxşı yuxu: Yuxunun yaxşılaşdırılması əhvalın sabitləşməsinə kömək edir.
4. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Ailə və dostların dəstəyi əhval pozğunluqlarının müalicəsində vacib rol oynayır.
Dəstək qrupları: Eyni problemləri yaşayan insanlarla görüşmək, əhval pozğunluqlarını daha yaxşı idarə etməyə kömək edə bilər.