İskemik ürək xəstəlikləri
İskemik ürək xəstəliklərinin növləri:
İskemik ürək xəstəliyi bir neçə fərqli klinik vəziyyətlə özünü göstərə bilər:
1. Stabil angina:
Stabil angina, ürək arteriyalarının daralması nəticəsində ürəyin qan təchizatının azaldığı və sinə ağrısı ilə özünü göstərən vəziyyətdir. Bu ağrı adətən fiziki fəaliyyət və ya emosional stres zamanı yaranır və istirahət zamanı keçər.
Simptomlar: Sinədə sıxıntı, yanma və ya ağrı. Ağrı sol qola, çənəyə və ya kürəyə yayıla bilər.
2. Ustabil angina:
Ustabil angina, qəfildən meydana çıxan və istirahət zamanı keçməyən sinə ağrısı ilə xarakterizə olunur. Ustabil angina ürək böhranının xəbərçisi ola bilər və təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Simptomlar: Kəskin sinə ağrısı, nəfəs darlığı, tərləmə və başgicəllənmə.
3. Miokard infarktı (ürək böhranı):
Ürək böhranı, ürəyə gedən arteriyanın tamamilə tıxandığı və ürək əzələsinə qan axınının dayandığı vəziyyətdir. Bu, ürək əzələsinin zədələnməsi və ya ölümü ilə nəticələnir.
Simptomlar: Kəskin sinə ağrısı, sol qolda ağrı, nəfəs darlığı, tərləmə, başgicəllənmə və ürəkbulanma.
4. Sessiz iskemiya:
Sessiz iskemiya, ürəkdə qan təchizatı ilə bağlı problemlərin simptomlar vermədən baş verməsidir. Sessiz iskemiya elektrokardioqram (EKQ) və ya digər testlər vasitəsilə aşkarlanır və ürək zədələnməsinin xəbərçisi ola bilər.
5. Kəskin koronar sindrom (KKS):
KKS təcili tibbi müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir və koronar arteriyaların qəfildən tıxanması və ya daralması ilə əlaqəlidir. Bu vəziyyət ustabil angina, STEMI və ya NSTEMI formasında özünü göstərə bilər.
İskemik ürək xəstəliyinin səbəbləri:
İskemik ürək xəstəliyinin əsas səbəbi ateroskleroz – koronar arteriyaların divarında xolesterol, yağ və digər maddələrin yığılması nəticəsində damarların daralmasıdır. Bu, ürəyə gedən qan axınının azalmasına və ürəyin oksigen çatışmazlığına səbəb olur. Digər səbəblər və risk faktorları aşağıdakılardır:
Yüksək xolesterol səviyyəsi:
LDL (pis) xolesterol arteriyaların divarlarına yığılaraq aterosklerozu sürətləndirir.
Hipertoniya (yüksək qan təzyiqi):
Yüksək qan təzyiqi arteriyaların divarlarına zərər verir və aterosklerozun inkişafına səbəb olur.
Siqaret çəkmək:
Siqaret çəkmək damarları zədələyir və ateroskleroz riskini artırır.
Diyabet:
Şəkərli diabet ürək və damar xəstəliklərinin inkişaf riskini artırır və aterosklerozun sürətlə inkişafına səbəb olur.
Obezlik və qeyri-sağlam qidalanma:
Artıq çəki və yüksək yağlı, duzlu və şəkərli qidalar ateroskleroz riskini artırır.
Fiziki aktivliyin olmaması:
Hərəkətsiz həyat tərzi ürək-damar sistemini zəiflədir və aterosklerozun inkişafına şərait yaradır.
Stress:
Uzunmüddətli stress ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır.
Yaş və cinsiyyət:
Yaşlandıqca ürək-damar xəstəlikləri riski artır. Kişilərdə qadınlarla müqayisədə iskemik ürək xəstəliyi riski daha yüksəkdir, lakin menopauzadan sonra qadınlarda da bu risk artır.
İskemik ürək xəstəliyinin simptomları:
İskemik ürək xəstəliyi müxtəlif simptomlarla özünü göstərə bilər, lakin bəzi hallarda heç bir simptom vermədən inkişaf edə bilər. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Sinə ağrısı (angina pektorisi):
İskemik ürək xəstəliyinin ən yaygın simptomudur. Sinədə sıxılma, yanma və ya basqı hissi yarana bilər. Ağrı fiziki fəaliyyət, stress və ya ağır yemək zamanı yaranır və istirahətlə keçə bilər.
Nəfəs darlığı:
Ürək kifayət qədər qan ala bilmədikdə nəfəs alma çətinləşir. Fiziki fəaliyyət zamanı nəfəs darlığı yaranır.
Ürək döyüntülərinin nizamsızlığı:
Aritmiya, yəni ürəyin nizamsız döyünməsi, ürək xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.
Başgicəllənmə və zəiflik:
Ürəyin zəif qan təchizatı səbəbindən başgicəllənmə, zəiflik və hətta bayılma hissi yarana bilər.
Tərləmə:
Soyuq tərləmə, xüsusilə sinə ağrısı ilə birgə meydana gələn tərləmə, ürək böhranının əlaməti ola bilər.
İskemik ürək xəstəliyinin diaqnozu:
İskemik ürək xəstəliyinin diaqnozu üçün bir neçə test və müayinə üsulundan istifadə edilir. Əsas diaqnostik üsullar bunlardır:
Elektrokardioqrafiya (EKQ):
Ürəyin elektrik aktivliyini ölçür və ürəyin qan təchizatı ilə bağlı problemləri aşkar edir.
Ekokardioqrafiya:
Ürəyin ultrasəs müayinəsi ilə ürək əzələsinin vəziyyətini və funksiyasını qiymətləndirir.
Stres testi:
Ürəyin fiziki fəaliyyət zamanı qan təchizatını ölçmək üçün istifadə olunur. Xəstə qaçış bandında və ya velosipeddə idman edərkən ürəyin reaksiyası izlənir.
Koronar angiografiya:
Koronar arteriyaların vəziyyətini və dərəcədə tıxanmasını müəyyən etmək üçün kontrast boya ilə rentgen çəkilir.
Qan testləri:
Qanda troponin və ya digər ürək fermentlərinin səviyyəsi ürək zədələnməsinin olub-olmadığını göstərir.
Kompüter tomoqrafiyası (CT):
Ürəyin və damarların detallı görüntüsünü təmin edir və damar tıxanmalarını aşkar edə bilər.
İskemik ürək xəstəliyinin müalicəsi:
İskemik ürək xəstəliyinin müalicəsi ürəyin qan təchizatını yaxşılaşdırmaq, simptomları idarə etmək və ürək böhranı riskini azaltmaq məqsədini daşıyır. Müalicə üsulları həyat tərzi dəyişiklikləri, dərmanlar və cərrahi müdaxilələri əhatə edə bilər.
1. Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Sağlam qidalanma: Xolesterolu azaldan və damarları qoruyan qidalar qəbul edilməlidir.
Siqareti tərgitmək: Siqaret çəkmək ürəyə zərər verdiyi üçün siqareti tərgitmək vacibdir.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi olaraq yüngül və ya orta dərəcəli fiziki fəaliyyət ürək sağlamlığını dəstəkləyir.
Çəkini idarə etmək: Arıqlamaq ürək-damar sistemi üzərində təzyiqi azaldır.
Stressin idarə edilməsi: Meditasiya, yoga və digər stress idarəetmə üsulları ürək üzərindəki təzyiqi azalda bilər.
2. Dərman müalicəsi:
Aspirin və antitrombotik dərmanlar: Qan laxtalarının yaranmasının qarşısını alır və ürəyə qan axınını artırır.
Nitroqliserin: Sinə ağrısını aradan qaldırır və damarları genişləndirir.
Statinlər: Xolesterol səviyyəsini azaldaraq aterosklerozun inkişafını yavaşladır.
Beta-blokatorlar və ACE inhibitorları: Qan təzyiqini azaldır və ürəyin işini yüngülləşdirir.
3. Cərrahi müdaxilələr:
Angioplastika və stent qoyulması: Daralmış arteriyaları genişləndirmək və qan axınını yaxşılaşdırmaq üçün damar içərisinə balon yerləşdirilir və sonra stent qoyulur.
Koronar arteriya baypas əməliyyatı: Tam tıxanmış arteriyaları keçmək üçün bədənə digər damarlardan yeni qan axını yolu yaradılır.
Nəticə:
İskemik ürək xəstəliyi, ürəyə kifayət qədər qan və oksigen çatmadığı hallarda meydana gələn ciddi ürək-damar xəstəliyidir. Xəstəlik vaxtında diaqnoz və müalicə edilmədikdə ürək böhranı, ürək çatışmazlığı və ya ani ürək ölümü kimi ağır nəticələrə səbəb ola bilər. Həyat tərzi dəyişiklikləri, müntəzəm tibbi nəzarət və dərman müalicəsi İÜX-in idarə olunmasında və ağırlaşmaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.