Mantar xəstəliyi nədir?
Mantar xəstəliklərinin növləri:
Dərinin səthi mantar infeksiyaları:
Tinea: Dəri, saç və dırnaqları təsir edən bu mantar infeksiyalarının müxtəlif formaları var. Tinea infeksiyaları ümumiyyətlə infeksiyanın yerinə görə adlandırılır:
Tinea pedis (idmançı ayağı): Ayaqlarda və barmaqlar arasında qaşınma, çatlaq və qızartı ilə xarakterizə olunan mantar infeksiyası.
Tinea cruris (göbəkdə mantar, "jock itch"): Göbək nahiyəsində qaşınma və qızartı ilə müşahidə olunan infeksiya.
Tinea corporis: Bədənin hər hansı bir yerində ortaya çıxa bilər və dairəvi qırmızı səpgilər yarada bilər.
Tinea capitis: Baş dərisində meydana gələn mantar infeksiyasıdır. Saç tökülməsinə və qaşınmaya səbəb ola bilər.
Tinea unguium (onikomikoz): Dırnaq mantarı olaraq bilinir və dırnaqların qalınlaşmasına, rənginin dəyişməsinə və kövrəkləşməsinə səbəb olur.
Candidiasis: Candida cinsi göbələklər səbəbindən yaranan infeksiyadır və müxtəlif formaları ola bilər:
Ağız candidiasis (aft): Ağız boşluğunda ağ lövhə şəklində yaranan mantar infeksiyasıdır.
Vaginal candidiasis: Xüsusilə qadınlarda vaginal bölgədə qaşınma, yanma və axıntı ilə müşahidə olunur.
Dəri candidiasis: Bədənin nəmli və isti bölgələrində (məsələn, qasıq və qoltuqaltı) mantar infeksiyaları yarana bilər.
Dermatofitozlar: Dermatofit adlanan xüsusi göbələklərdən qaynaqlanan infeksiyalar. Bu göbələklər keratinlə zəngin olan yerləri (dəri, saç, dırnaq) hədəf alır.
Sistemik mantar infeksiyaları: Daha ciddi infeksiyalar olub, bədənin daxili orqanlarını təsir edir və adətən zəif immun sistemi olan şəxslərdə yaranır. Məsələn:
Aspergilloz: Aspergillus göbələyi səbəbindən yaranır və adətən ağciyərləri təsir edir.
Kriptokokoz: Cryptococcus cinsi göbələklər tərəfindən törədilir və əsasən immun sistemi zəif olan xəstələrdə (xüsusilə AİDS xəstələrində) baş verir.
Histoplazmoz: Histoplasma göbələyi səbəbindən yaranır və ağciyərləri təsir edə bilər.
Mantar infeksiyalarının simptomları:
Mantar infeksiyalarının simptomları infeksiyanın yerləşdiyi bölgəyə və növünə görə dəyişir:
Dəridə qızartı və qaşınma,
Dairəvi və qabarıq qırmızı ləkələr (tinea infeksiyalarında),
Saç tökülməsi və ya qırılma (tinea capitis),
Dırnaqların qalınlaşması və rəng dəyişməsi (dirnaq mantarı),
Qaşınma və ağrı (göbək, vajina və ya digər nəmli bölgələrdə),
Ağcıyər simptomları (sistemik infeksiyalarda), məsələn, öskürək, nəfəs darlığı və bədən ağrıları.
Risk faktorları:
Nəm və isti mühitlər: Mantarlar isti və nəmli mühitlərdə daha sürətli çoxalır. Bu səbəbdən ayaqlar, qasıq, qoltuqaltı kimi bölgələr mantar infeksiyalarına daha çox məruz qalır.
Zəif immun sistemi: İmmuniteti zəif olan insanlar, xüsusən də HİV/AİDS, xərçəng müalicəsi alanlar və ya immunosupressiv dərmanlar qəbul edən şəxslər mantar infeksiyalarına qarşı daha həssasdırlar.
Antibiotik və ya steroid istifadəsi: Uzun müddət antibiotik və ya steroid istifadəsi orqanizmin normal mikroflora balansını poza bilər və mantar infeksiyalarının yaranmasına şərait yarada bilər.
Diyabet: Şəkərli diabeti olan insanlar, xüsusən də qan şəkəri nəzarətsiz olduqda, mantar infeksiyalarına daha həssasdırlar.
Kifayət qədər gigiyenaya riayət etməmək: Bədəndə nəmli bölgələrin qurulanmaması, dəsmal və ya ayaqqabıların paylaşılması infeksiyanın yayılmasına səbəb ola bilər.
Mantar infeksiyalarının diaqnozu:
Mantar infeksiyasının diaqnozu üçün həkimlər əsasən klinik əlamətlərə baxır, lakin lazım olduqda diaqnozu təsdiqləmək üçün laborator analizlər də aparıla bilər:
Dəri və dırnaq nümunələrinin mikroskopik müayinəsi,
Mantar kulturası: Göbələyi yetişdirərək dəqiq növünü müəyyən etmək üçün istifadə edilir.
Müalicə:
Mantar infeksiyalarının müalicəsi infeksiyanın növünə və şiddətinə görə dəyişir:
Antifungal dərmanlar: Mantar infeksiyalarının əsas müalicəsi antifungal dərmanlardır. Bunlar krem, məlhəm, sprey və ya oral tabletlər formasında mövcuddur.
Topikal müalicə: Dəri və dırnaq infeksiyaları üçün topikal antifungal kremlər istifadə olunur (məsələn, klotrimazol, mikonazol).
Sistemik müalicə: Daha ağır hallarda və ya sistemik infeksiyalarda oral və ya intravenöz antifungal dərmanlar (flukonazol, terbinafin) istifadə edilə bilər.
Gigiyena: Mantar infeksiyalarının qarşısını almaq və ya müalicədən sonra təkrarını önləmək üçün şəxsi gigiyenaya diqqət yetirmək vacibdir:
Təmiz və quru paltar geyinmək,
Həddindən artıq nəmli mühitlərdən çəkinmək,
Başqaları ilə şəxsi əşyaların paylaşılmaması.
Qarşısının alınması:
Gigiyenaya diqqət: Ayaqları və digər nəmli bölgələri təmiz və quru saxlamaq, ayaqqabıların və çarpayıların müntəzəm təmizlənməsi.
Hovuzlar və idman zalları: İctimai hovuzlarda və duşlarda öz şəxsiyyət vəsaitlərindən istifadə etmək və ayaqaltılar geyinmək mantar infeksiyalarının qarşısını almaq üçün faydalıdır.
İmmunitetin gücləndirilməsi: Sağlam həyat tərzi və yaxşı qidalanma immun sistemini gücləndirərək infeksiyalara qarşı müqaviməti artırır.
Mantar infeksiyaları ümumiyyətlə müalicəyə yaxşı cavab verir, lakin erkən müdaxilə və gigiyenik tədbirlər infeksiyanın şiddətlənməsinin qarşısını almaqda mühümdür.