Menstruasiya gecikməsi (amenoreya)
Amenoreya Nədir?
Amenoreya, menstruasiya dövrünün gözlənilən tarixində və ya ümumiyyətlə olmamasıdır. Təbii hallarda amenoreya, bəzi vəziyyətlərdə (hamiləlik, doğuş sonrası dövr, və s.) mümkündür, ancaq digər hallarda bu vəziyyət hormon balanssızlığı, reproduktiv orqanlarda anormallıqlar və ya ümumi sağlamlıq problemlərinin bir işarəsi ola bilər.
Amenoreya iki əsas tipə bölünür:
Primer amenoreya: Bir qadın, 16 yaşına qədər menstruasiya görmədikdə, bu vəziyyət primer amenoreya olaraq adlandırılır. Bu, normal inkişafın pozulması və ya genetik və ya anatomik problemlərin nəticəsi ola bilər.
Sekonder amenoreya: Qadın əvvəlki dövrlərdə normal menstruasiya dövrləri yaşamışdır, lakin sonradan heç bir menstruasiya dövrü olmadığı zaman sekonder amenoreya baş verir. Sekonder amenoreya, menstruasiya gecikməsinin ən yaygın növüdür.
Amenoreyanın Əsas Səbəbləri:
1. Hamiləlik:
Hamiləlik, menstruasiyanın ən çox görülən səbəbidir. Hamiləlik zamanı orqanizm, menstruasiya dövrünü dayandıran hormonlar istehsal edir.
2. Hormon Dəyişiklikləri:
Polikistik over sindromu (PCOS): Bu vəziyyət hormon balanssızlığına səbəb ola bilər və menstruasiya gecikməsinə və ya ümumiyyətlə olmamasına yol açar.
Menopoz: 45-55 yaşları arasında qadınlarda, yumurtlama və menstruasiya proseslərinin təbii olaraq dayandığı bir dövr baş verir.
Yumurtlama pozuntuları: Yumurtlamanın düzgün olmaması, menstruasiya dövrünün dayandığına və ya gecikmələrə səbəb ola bilər.
Yüksək və ya aşağı estrogen səviyyələri: Estrogen hormonunun çox olması və ya az olması, menstruasiya dövrünü poza bilər.
3. Fiziki və Psixoloji Stress:
Yüksək səviyyədə stress, bədənin hormonal balansını poza bilər və nəticədə menstruasiya gecikməsi yaşana bilər. Uzun müddətli stress, bədənin işlərindən birini, məsələn, reproduktiv sistemi təsir edərək amenoreyaya səbəb ola bilər.
4. Bədənin Çəkisi:
Aşağı bədən çəkisi: Bədən çəkisi normadan çox az olan qadınlarda menstruasiya gecikməsi müşahidə oluna bilər. Aşağı bədən yağları, estrogen hormonunun istehsalını azaldır, bu da menstruasiya dövrünü təsir edə bilər.
Çox yüksək bədən çəkisi: Aşırı kilolu olmaq da hormonal balanssızlıq yarada bilər və menstruasiya gecikməsinə səbəb ola bilər.
5. Fiziki Aktivlik:
İntensiv və uzun müddətli fiziki fəaliyyətlər, xüsusilə yüksək intensivlikli idmanla məşğul olan qadınlarda amenoreya səbəbi ola bilər. Bədən çox enerji sərf etdiyi zaman menstruasiya dövrü dayana bilər.
6. Yemək Qidalanma Problemləri:
Anoreksiya və Bulimiya kimi yemək pozuntuları, bədənin kifayət qədər enerji almadığı və ya düzgün qidalandırılmadığı halda, menstruasiya dövrünü poza bilər.
Vitamin və mineral çatışmazlıqları: Xüsusilə D vitamini, B12 vitamini və fol turşusu kimi əhəmiyyətli qidaların çatışmazlığı menstruasiya dövrünü poza bilər.
7. Dərmanlar və Tibbi Müalicə:
Bəzi dərmanlar, xüsusilə hormonal balansı dəyişdirən dərmanlar (məsələn, doğum nəzarət həbləri, antipsikotiklər, bəzi anti-depresanlar və s.) menstruasiya dövrünü gecikdirə və ya dayandıra bilər.
8. Reproduktiv Orqanlarda Xəstəliklər və Cərrahiyyə:
Endometrioz: Uterusda, endometriumun anormal böyüməsi menstruasiya dövrünün pozulmasına səbəb ola bilər.
Fibromalar: Uterusda olan şişlər də menstruasiya gecikmələrinə səbəb ola bilər.
Tüp və yumurtalığın xəstəlikləri: Bu orqanlardakı problemlər də amenoreyaya gətirib çıxara bilər.
9. Genetik və Anatomik Problemlər:
Klinefelter sindromu və ya Turner sindromu kimi genetik xəstəliklər, qadınlarda menstruasiya gecikməsinə və ya olmamasına səbəb ola bilər.
Yumurtalıq yetməməsi: Yumurtalıqların düzgün inkişaf etməməsi və ya zədələnməsi də menstruasiya dövrünün olmamasına səbəb ola bilər.
Amenoreya Diaqnozu:
Amenoreya diaqnozu, tibbi tarix, fiziki müayinə, qan testləri və digər laboratoriya analizləri əsasında qoyulur. Həkim, hormon səviyyələrini, tiroid funksiyasını və reproduktiv orqanlardakı anomaliyaları müəyyən etmək üçün bir sıra testlər təyin edə bilər.
Amenoreya Müalicəsi:
Müalicə, amenoreyanın səbəbinə bağlı olaraq dəyişir:
Hormon terapiyası: Hormonal balansı bərpa etmək üçün estrogen və progesteron dərmanları təyin edilə bilər.
Polikistik over sindromu: Bu vəziyyətin müalicəsi üçün doğum nəzarət dərmanları və insulin müqavimətini azaldan dərmanlar istifadə edilə bilər.
Psixoloji müdaxilə: Stress və psixoloji problemlərdən qaynaqlanan amenoreya üçün terapiya və stress idarəetmə üsulları tövsiyə edilə bilər.
Çəkilərin idarə edilməsi: Aşağı bədən çəkisi və ya yüksək bədən çəkisi olan qadınlar üçün pəhriz və məşq planları ilə hormonal balansın bərpası mümkündür.
Cərrahiyyə müalicə: Fibromalar və ya endometrioz kimi problemlər cərrahiyyə ilə müalicə oluna bilər.
Nəticə:
Amenoreya, bədənin müxtəlif fizioloji və ya tibbi problemlərini göstərən bir əlamət ola bilər. Bu vəziyyətin səbəbi müəyyən edildikdə, doğru müalicə üsulları ilə menstrual dövrün bərpası mümkündür. Hər hansı bir amenoreya əlaməti ilə qarşılaşırsınızsa, mütləq həkimə müraciət edərək səbəbini öyrənmək və uyğun müalicə almaq vacibdir.