Nikotin asılılığı

Nikotin Asılılığı Nədir?

Nikotin asılılığı, nikotinin beyindəki kimyəvi maddələri dəyişdirərək psixoloji və fiziki olaraq bu maddəyə olan istəyi artırması ilə meydana gəlir. Nikotin beyindəki dopamin və serotonin kimi kimyəvi maddələrin səviyyəsini artıraraq müsbət təsir yaradır və şəxsin bu maddəyə qarşı asılılıq inkişaf etməsinə səbəb olur.

Nikotin Asılılığının Əlamətləri

Nikotin asılılığı həm psixoloji, həm də fiziki əlamətlərə malikdir. Bu əlamətlər arasında aşağıdakılar yer alır:

1. Fiziki Əlamətlər

Yüksək nikotin istəyi: Şəxs siqaret çəkmək və ya nikotin istehlak etmək üçün davamlı olaraq güclü istək hiss edir.

Davamlı istifadə: Şəxs nikotini istehlak etməyə davam edir, buna baxmayaraq, tütün məhsullarının istifadəsinin sağlamlığa zərərli olduğunu bilsə də.

Toleransın artması: Şəxs daha çox nikotin istehlak etməyə başlayır, çünki əvvəlki miqdarda nikotin istifadə etmək artıq kifayət etməz.

Nikotindən imtina simptomları: Nikotin istehlakını dayandırmaq və ya azaltmaq çətindir. Nikotindən imtina etdikdə aşağıdakılarla qarşılaşmaq mümkündür:

Narahatlıq və əsəbilik

Baş ağrıları

Yuxusuzluq

Konsentrasiya çətinlikləri

Aşağı əhval və depresiya hissləri

2. Psixoloji Əlamətlər

Psixoloji asılılıq: Şəxs, nikotinin verdiyi müsbət təsirlərdən asılı olur və siqaret çəkmək və ya digər nikotin məhsullarını istifadə etmək üçün güclü bir arzu hiss edir.

Vərdişin yaranması: Nikotin istehlakı müəyyən hallarda vərdiş halına gəlir. Məsələn, müəyyən sosial vəziyyətlərdə (yeməkdən sonra, içki içərkən, stressli vəziyyətlərdə) nikotin istehlak etmək, vərdiş halına gələ bilər.

3. Sosial və Davranışsal Əlamətlər

Cəmiyyət içində çəkilmə: Nikotin istehlak edən şəxs, ailə və dostları ilə münasibətlərini pozmağa və ya nikotin məhsullarını gizlətməyə çalışa bilər.

Ətraf mühitin dəyişməsi: Şəxs, nikotin istehlakını dayandırmağa çalışdığında və ya daha az çəkməyə cəhd edərkən sosial təzyiqlərlə qarşılaşır.

Yemək və nikotin vərdişləri: Bəzi insanlar yemək zamanı siqaret çəkmək vərdişi inkişaf etdirir və ya yüngül narahatlıq və ya stresli vəziyyətlərdə siqaret çəkməyə başlayırlar.

Nikotin Asılılığının Səbəbləri

Nikotin asılılığının inkişafına səbəb olan bir neçə amil var. Bunlar bioloji, psixoloji və sosial faktorlardan ibarətdir:

1. Bioloji Faktorlar

Beyin kimyası: Nikotin, beyində dopamin kimi kimyəvi maddələrin səviyyəsini artırır, bu da şəxsin nikotin istehlakına qarşı istəyi artırır. Bu maddə beyində mükafat sisteminə təsir edir və şəxsin nikotini müsbət bir təcrübə kimi qavramasına səbəb olur.

Genetik meyl: Ailələrdə nikotin asılılığı olan şəxslərdə bu pozğunluğun inkişaf etmə riski daha yüksəkdir. Genetik faktörlər bu asılılığın yaranmasında rol oynaya bilər.

2. Psixoloji Faktorlar

Stress və narahatlıq: Nikotin, bəzi insanlar üçün rahatlama və ya stressdən azad olma vasitəsi ola bilər. Stressli vəziyyətlərdə siqaret çəkmək asılılıq inkişaf etdirə bilər.

Özünə inamsızlıq və depressiya: Bəzi insanlar, nikotin istehlakını özlərini yaxşı hiss etmək və ya depressiv əhvallardan qurtulmaq üçün bir vasitə olaraq istifadə edirlər.

3. Sosial və Mədəni Faktorlar

Cəmiyyətin təsiri: Nikotinin sosial olaraq qəbul edilməsi və ya populyarlaşması, xüsusən gənclər arasında bu asılılığın inkişafına təsir edə bilər. Siqaret çəkmək sosial təzyiq və ya məşhurluq arzusuyla əlaqəli ola bilər.

Mədəniyyət və təlim: Ailə üzvləri və dostlar arasında nikotin istifadəsi vərdiş halına gəlirsə, bu, yeni nəsillərə də ötürülə bilər.

Nikotin Asılılığının Müalicəsi

Nikotin asılılığının müalicəsi, fərdi ehtiyaclara uyğun müxtəlif üsullardan istifadə edilərək həyata keçirilir. Bu müalicə adətən psixoterapiya, dərman müalicəsi və dəstək proqramlarını əhatə edir.

1. Dərman Müalicəsi

Nikotin əvəzedici müalicələr: Nikotin çeynəmə saqqızları, nikotin bantları, nikotin sprey və nikotin lozenges kimi əvəzedici müalicələr, şəxsin nikotin istəklərini idarə etməyə kömək edir.

Dərmanlar: Bupropion (Zyban) və varenicline (Chantix) kimi dərmanlar, nikotin asılılığının müalicəsində istifadə edilir. Bu dərmanlar, nikotin istəklərini azaldır və siqareti tərgitməyə kömək edir.

2. Psixoterapiya

Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, şəxslərin nikotin asılılığı ilə bağlı düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir. Bu terapiya, nikotinin təklif etdiyi müsbət təsirləri əvəz edəcək sağlam vərdişlər inkişaf etdirməyə kömək edir.

Məqsəd yönlü davranış dəyişiklikləri: Psixoterapiya vasitəsilə, şəxslər siqareti tərgitmək üçün motivasiya tapmağa və nikotin istehlakını azaldan yeni strategiyalar inkişaf etdirməyə çalışır.

3. Dəstək Qrupları və Sosial Dəstək

Dəstək qrupları: Nikotin asılılığı ilə mübarizə aparan insanlar üçün xüsusi dəstək qrupları mövcuddur. Bu qruplarda təcrübə paylaşmaq və bir-birini dəstəkləmək faydalıdır.

Ailə dəstəyi: Ailə üzvlərinin və yaxın dostların dəstəyi, şəxsin siqareti tərgitməsinə kömək edir.

4. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri

Fiziki fəaliyyət: Müntəzəm məşqlər və idman, bədənin nikotin asılılığından azad olmasına kömək edir və stressi azaldır.

Sağlam vərdişlər: Sağlam qidalanma, meditasiya və stress idarəetmə üsulları, nikotin asılılığını tərgitməkdə köməkçi ola bilər.

Nəticə

Nikotin asılılığı ciddi bir tibbi vəziyyətdir və bir çox sağlamlıq problemine səbəb ola bilər. Siqaret çəkmək, ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng və tənəffüs problemləri kimi ciddi xəstəliklərə yol açır. Nikotin asılılığını tərgitmək, psixoterapiya, dərman müalicəsi, dəstək proqramları və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə mümkündür. Erken müdaxilə və düzgün müalicə ilə nikotin asılılığı ilə mübarizə aparmaq mümkündür.