Onurğanın şişləri və infeksiyaları

Onurğa Şişləri: Təsnifatı, Əlamətləri və Müalicə Yanaşmaları

Onurğa şişləri, onurğa sütununda və ya onurğa beynində hüceyrələrin anormal artımı nəticəsində yaranan ciddi sağlamlıq problemləridir. Bu şişlər yerləşmə yerinə və hüceyrə tipinə görə fərqli xüsusiyyətlər daşıyır. Onurğa şişlərinin erkən diaqnozu, sinir zədələnmələrinin qarşısını almaq üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Şişlərin Bioloji Təsnifatı

Onurğa şişləri bioloji davranışlarına görə iki əsas qrupa bölünür:

Mənşəyinə Görə Onurğa Şişləri

Şişin haradan başladığı müalicə planını müəyyən edən ən vacib amildir:

• Birincil şişlər: Bilavasitə onurğanın öz toxumasından başlayır (məsələn: osteoid osteoma, xordoma, multiple mieloma).
• İkincil (metastatik) şişlər: Digər orqanlardan (döş, prostat, ağciyər, böyrək xərçəngi) onurğaya yayılır. Bu növ onurğa şişləri arasında ən yayğındır.

Onurğa Şişlərinin Əsas Əlamətləri

Onurğa şişləri özünü müxtəlif klinik əlamətlərlə büruzə verir. Xüsusilə aşağıdakı simptomlara diqqət yetirilməlidir:

1. Səbəbsiz və gecə artan onurğa ağrısı: Ağrı yuxu zamanı şiddətlənir və istirahətlə keçmir.
2. Duruş pozğunluğu və hündürlük itkisi: Fəqərə çökmələri nəticəsində yaranır.
3. Ətraflarda keylik və zəiflik: Sinirlərə və onurğa beyninə təzyiq nəticəsində yaranan nevroloji simptomlardır.
4. Patoloji sınıqlar: Kiçik bir zorlanma ilə belə meydana gələn fəqərə sınıqları.
5. Subfebril qızdırma və çəki itkisi: Şişin bədənə sistemik təsirinin göstəricisidir.

Diaqnostika Metodları

Dəqiq diaqnoz üçün müasir görüntüləmə və laboratoriya testlərindən istifadə olunur:

• MRT: Onurğa və yumşaq toxuma şişlərinin aşkarlanmasında ən effektiv üsuldur.
• KT: Sümük zədələnmələrinin ətraflı dəyərləndirilməsi üçün tətbiq edilir.
• Biopsiya: Şişin növünün (xoş və ya bədxassəli) dəqiq təyin edilməsi üçün toxuma nümunəsi alınır.
• Qan testləri: Şiş markerləri və infeksiya göstəriciləri yoxlanılır.
• PET/CT: Bədxassəli şişlərin bədəndə yayılma dərəcəsini müəyyənləşdirir.

Müalicə Yanaşmaları

Müalicə şişin növünə və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə fərdiləşdirilir:

• Nevrocerrahi əməliyyat: Sinir sıxılması mövcud olduqda və ya şişin tam çıxarılması mümkün olduqda icra edilir.
• Radioterapiya: Şişin böyüməsini ləngitmək və ağrını azaltmaq məqsədilə istifadə olunur.
• Kemoterapi / İmmunoterapiya: Xüsusilə metastatik şişlərin müalicəsində tətbiq edilir.
• Stabilizasiya əməliyyatları: Patoloji sınıqlar və onurğa qeyri-sabitliyi zamanı vida və çubuqlarla onurğa bərkidilir.

Onurğa İnfeksiyaları: Səbəblər və Müalicə

Onurğa infeksiyaları; sümük (osteomiyelit), disk (diskit), onurğa beyni və ya ətraf yumşaq toxumalarda mikrobların çoxalması ilə yaranır. Tibbi praktikada ən çox vertebral osteomiyelit və spondilodiskit formalarına rast gəlinir.

İnfeksiyanın Yaygın Səbəbləri

• Bakterial infeksiyalar: Ən çox Staphylococcus aureus bakteriyası səbəb olur.
• Vərəm (Pott xəstəliyi): Tüberküloz spondilit xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yayğındır.
• Göbələk və viruslar: İmmun sistemi zəif olan (HİV, xərçəng, uzunmüddətli steroid istifadəsi) şəxslərdə müşahidə edilir.

Klinik Əlamətlər

Onurğa infeksiyaları zamanı xəstələrdə aşağıdakı şikayətlər ön plana çıxır:

• Şiddətli və davamlı onurğa ağrısı: Hərəkət etdikdə artır, istirahət halında azalmır.
• Sistemik əlamətlər: Yüksək qızdırma, gecə tərləmələri və ümumi halsızlıq.
• Hərəkət məhdudluğu: Ağrı və ya fəqərə zədələnməsi səbəbindən hərəkətin çətinləşməsi.
• Nevroloji pozğunluqlar: İrin toplanması (abses) və ya sinir təzyiqi nəticəsində yaranır.
• Fəqərə çökməsi: İnfeksiyanın sümük toxumasını zəiflətməsi nəticəsində yaranan deformasiya.

Diaqnostika və Müalicə Prosesi

Diaqnoz üçün MRT (infeksiya fokusu və abses üçün), qan analizləri (CRP, ESR, leykosit) və biopsiya/mədəniyyət testləri vacibdir. Müalicə prosesi isə aşağıdakıları əhatə edir:

• Antibiotik müalicəsi: Ən az 6 həftə davam edir, adətən damar yolu ilə başlanır.
• Stabilizasiya: Yataq istirahəti və onurğanı dəstəkləyən korsetlərdən istifadə olunur.
• Cərrahi müdaxilə: Abses drenajı, nevroloji defisit və ya onurğa qeyri-sabitliyi hallarında zəruridir.
• Antitüberküloz müalicə: Səbəb vərəm olduqda 9–12 ay müddətində xüsusi müalicə aparılır.

Müqayisəli Xülasə: Şişlər və İnfeksiyalar