Piylənmə

Piylənmənin Səbəbləri

Piylənmə bir çox faktorun birləşməsi ilə inkişaf edir. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:

1. Aşırı kalori qəbulu və balanssız qidalanma

Uzun müddət ərzində tələbatdan artıq kalori qəbul etmək, xüsusilə yüksək yağ və şəkər tərkibli qidalar yemək piylənmənin əsas səbəblərindən biridir. Sağlıqsız pəhriz bədəndə yağın yığılmasına gətirib çıxarır.

2. Fiziki aktivliyin olmaması

Oturaq həyat tərzi piylənmənin inkişafında mühüm rol oynayır. İnsanlar gündəlik həyatlarında daha az hərəkət etdikcə və idmanla məşğul olmadıqca, bədən enerjisini daha az yandırır, bu da yağ yığılmasına səbəb olur.

3. Genetik meyillik

Bəzi insanlarda genetik faktorlar piylənməyə meyllilik yaradır. Ailəsində piylənmə olan insanlarda, xüsusilə valideynlərdən birinin və ya hər ikisinin piylənməsi varsa, piylənmə riski daha yüksəkdir.

4. Hormonal problemlər

Hormon disbalansı, məsələn, hipotiroidizm, Cushing sindromu və ya polikistik over sindromu (PCOS) kimi vəziyyətlər, piylənmənin inkişafına səbəb ola bilər. Bu xəstəliklər metabolizmi yavaşladaraq bədəndə yağ yığılmasına gətirib çıxarır.

5. Psixoloji amillər və stress

Stress, depressiya və emosional vəziyyətlər insanlar arasında çox yeməyə, xüsusən də yüksək kalorili qidalara müraciət etməyə səbəb ola bilər. Psixoloji vəziyyətlər insanların yemək vərdişlərinə təsir edir və bu, uzun müddətdə piylənməyə yol açır.

6. Yuxu çatışmazlığı

Davamlı yuxu çatışmazlığı hormonal dəyişikliklərə səbəb ola bilər, bu da iştahın artması və piylənmə riskinin yüksəlməsi ilə nəticələnir. Yuxusuzluq bədəndə qrelin (iştahı artıran hormon) və leptin (iştahı azaldan hormon) balansını pozur.

7. Dərmanların istifadəsi

Bəzi dərmanlar, xüsusən antidepresantlar, steroidlər və antipsixotik dərmanlar piylənməyə səbəb ola bilər. Bu dərmanlar iştahı artıra və ya metabolizmi yavaşlada bilər.

Piylənmənin Fəsadları

Piylənmə bir çox sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər və həyatı təhlükəyə atan xəstəliklərin yaranma riskini artırır:

1. Ürək-damar xəstəlikləri

Piylənmə ürək və damar xəstəliklərinin əsas risk faktorlarından biridir. Xüsusilə yüksək qan təzyiqi (hipertoniya), yüksək xolesterol və ürək xəstəlikləri piylənmədən qaynaqlana bilər.

2. Tip 2 diabet

Piylənmə bədəndə insulin müqavimətinin yaranmasına səbəb olur ki, bu da tip 2 diabetin inkişafına gətirib çıxarır. Piylənmə olan insanlarda qan şəkərinin tənzimlənməsi çətinləşir və diabet riski artır.

3. Yuxu apnesi

Piylənmə nəfəs yollarında daralmaya səbəb olaraq yuxu apnesi (yuxu zamanı nəfəsin müvəqqəti dayandırılması) riskini artırır. Bu vəziyyət gecə boyunca tez-tez oyanmalara və keyfiyyətsiz yuxuya səbəb olur.

4. Oynaqların aşınması və osteoartrit

Artıq bədən çəkisi oynaqlara, xüsusilə dizlərə və ombaya əlavə təzyiq göstərir, bu da osteoartrit və oynaqların aşınmasına səbəb olur.

5. Xərçəng riski

Piylənmə bəzi xərçəng növləri ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə döş, qalın bağırsaq, uşaqlıq və prostat xərçəngi piylənmə olan insanlarda daha çox müşahidə olunur.

6. Qaraciyər xəstəlikləri

Piylənmə qaraciyərdə yağ yığılmasına (yağlı qaraciyər xəstəliyi) səbəb ola bilər. Bu vəziyyət qaraciyər funksiyasını pozur və qaraciyər iltihabına və siroza yol aça bilər.

7. Psixoloji və sosial problemlər

Piylənmə özünəinamın azalması, depressiya və sosial təcrid kimi psixoloji problemlərə səbəb ola bilər. Sosial təzyiq və öz bədənindən narazılıq da piylənmənin mənfi təsirlərindən biridir.

Piylənmənin Diaqnozu

Piylənməni müəyyən etmək üçün əsasən bədən kütləsi indeksi (BKİ) və bel ətrafı ölçüləri istifadə edilir:

Bədən Kütləsi İndeksi (BKİ):

BKİ, şəxsin çəkisinin boyuna nisbəti əsasında piylənməni müəyyən etmək üçün istifadə olunan bir göstəricidir. BKİ-nin hesablanması bu düsturla həyata keçirilir: BKI˙=C\cəki (kilogram)Boy2 (metrlərlə)BKİ = \frac{Çəki \, (\text{kilogram})}{Boy^2 \, (\text{metrlərlə})}BKI˙=Boy2(metrlərlə)C\c​əki(kilogram)​

BKİ dəyərləri belə təsnif olunur:

18.5-dən az: Aşağı çəki

18.5 - 24.9: Normal çəki

25 - 29.9: Artıq çəki

30 və daha çox: Piylənmə

Bel ətrafı:

Bel ətrafı ölçüsü piylənməni qiymətləndirmək üçün vacib göstəricidir. Kişilərdə 102 sm-dən, qadınlarda isə 88 sm-dən artıq bel ölçüsü ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır.

Digər testlər:

Piylənmə ilə əlaqəli metabolik problemləri qiymətləndirmək üçün qan testləri, xüsusilə qlükoza, insulin və xolesterol səviyyələrinə baxılır. Hormonal balanssızlığı aşkar etmək üçün də testlər aparıla bilər.

Piylənmənin Müalicəsi

Piylənmənin müalicəsi fərdiləşdirilmiş bir yanaşma tələb edir və pəhriz, fiziki fəaliyyət və lazım olduqda dərman müalicəsi və ya cərrahi müdaxiləni əhatə edir. Piylənmə ilə mübarizə üçün əsas üsullar aşağıdakılardır:

1. Pəhriz dəyişiklikləri

Kalori məhdudiyyəti: Çəki itirmək üçün enerji qəbulu azaldılmalıdır. Aşağı kalorili, balanslı və qida dəyərlərinə malik pəhrizlər tətbiq edilməlidir.

Sağlam qidalanma: Qidalanmada meyvələr, tərəvəzlər, tam taxıllar, az yağlı süd məhsulları və proteinlə zəngin qidalar üstünlük təşkil etməlidir.

Zərərli qidalardan uzaq durmaq: Şəkərli içkilər, fast food, yüksək yağ tərkibli qidalar və işlənmiş məhsullar azaldılmalıdır.

2. Fiziki fəaliyyətin artırılması

Müntəzəm məşq: Adekvat fiziki fəaliyyət piylənmənin müalicəsində mühüm rol oynayır. Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikdə aerobik məşqlər (məsələn, gəzinti, üzgüçülük) tövsiyə olunur.

Əzələ gücləndirici məşqlər: Həftədə ən azı iki dəfə əzələləri gücləndirən məşqlər etmək vacibdir.

3. Davranış terapiyası

Psixoloji dəstək və davranış terapiyası: Çəki itirmək və onu qorumaq üçün qidalanma və fiziki fəaliyyətlə bağlı davranışların dəyişdirilməsi vacibdir. Psixoloqlar və dietoloqlar bu prosesdə xəstələrə kömək edə bilərlər.

4. Dərman müalicəsi

Bəzi hallarda piylənmənin müalicəsi üçün dərmanlar təyin edilə bilər. Bu dərmanlar iştahı azaltmaq və ya yağların udulmasını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə olunur. Lakin dərmanlar həkim nəzarəti altında qəbul edilməlidir.

5. Cərrahi müdaxilə

Bariatrik cərrahiyyə, piylənmənin müalicəsində istifadə olunan bir cərrahi metoddur və ağır piylənməsi olan insanlar üçün nəzərdə tutulur. Mədə kiçiltmə əməliyyatları və ya mədənin bir hissəsini çıxarmaqla bədənə alınan kalorilərin azaldılması təmin edilir.

Piylənmənin Qarşısının Alınması

Piylənmənin qarşısını almaq üçün sağlam həyat tərzinin təşviqi vacibdir. Əsas profilaktik tədbirlər bunlardır:

Sağlam qidalanmaq: Meyvə, tərəvəz, tam taxıllar və yağsız proteinlə zəngin balanslı bir pəhriz saxlamaq piylənmənin qarşısını almağa kömək edir.

Müntəzəm fiziki aktivlik: Gündəlik məşq və fiziki aktivlik piylənmə riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Yuxu rejimini qorumaq: Kifayət qədər yuxu almaq, hormon balansını və iştahı tənzimləmək üçün vacibdir.

Stressin idarə edilməsi: Stress yemək vərdişlərinə mənfi təsir göstərə bilər, buna görə stress idarəetmə texnikalarına üstünlük verilməlidir.

Nəticə

Piylənmə, ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olan mürəkkəb və geniş yayılmış bir xəstəlikdir. Düzgün qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət və davranış dəyişiklikləri ilə piylənmə idarə edilə bilər. Erkən müdaxilə və davamlı dəstək piylənmənin idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Sağlam həyat tərzini təşviq etmək və piylənmənin yaratdığı fəsadların qarşısını almaq üçün fərdlərin və cəmiyyətin maarifləndirilməsi çox vacibdir.