Psoriasis

Psoriasis növləri:

Psoriasisin bir neçə fərqli növü vardır, hər biri fərqli simptomlarla özünü göstərə bilər:

1. Plak psoriasisi (psoriasis vulgaris):

Bu, ən yaygın psoriazis növüdür. Dəridə qırmızı, iltihablı ləkələr üzərində gümüşü rəngli qalın, pullu bölgələrlə xarakterizə olunur.

Simptomlar: Ən çox dirsəklərdə, dizlərdə, baş dərisində və bel nahiyəsində görünən qırmızı, qabarıq ləkələr.

Xüsusiyyətlər: Ləkələrin üstü qalın, gümüşü pullarla örtülüdür və bu pullar asanlıqla tökülə bilər.

2. Guttat psoriasisi:

Bu növ psoriazis adətən infeksiyalardan, xüsusən də boğaz infeksiyalarından sonra yaranır. Kiçik, su damlası formalı qırmızı ləkələr dəridə yayılır.

Simptomlar: Bədənin geniş sahələrinə yayılan kiçik, su damlasına bənzər qırmızı ləkələr.

Xüsusiyyətlər: Ləkələr adətən bədəndə, qollarda və ayaqlarda görünür.

3. Püstül psoriasisi:

Bu növ psoriazis dəridə irinli qabarcıqların (püstüllərin) yaranması ilə xarakterizə olunur. Bu növ, bədəndə geniş miqyaslı iltihabla müşahidə edilə bilər.

Simptomlar: Əvvəlcə dəridə qızartı yaranır, sonra isə dərinin səthində ağ irinlə dolu püstüllər görünür.

Xüsusiyyətlər: Əsasən əllərdə və ayaqlarda yaranır, lakin bədənin digər nahiyələrində də meydana gələ bilər.

4. Eritrodermik psoriazis:

Bu, psoriazisin çox nadir və ciddi bir formasıdır. Bütün bədəndə dərinin qızarması və soyulması ilə xarakterizə olunur.

Simptomlar: Bütün bədəndə qızarmış, iltihablı və qabıqlanan dəri sahələri.

Xüsusiyyətlər: Xəstəliyin bu forması həyat üçün təhlükəli ola bilər, çünki bədən temperaturunun nizama salınması və infeksiyalarla mübarizə qabiliyyətinə zərər verə bilər. Təcili tibbi müdaxilə tələb olunur.

5. Invers psoriazis:

Bu növ psoriazis əsasən dəri qatı olan sahələrdə (qoltuqaltı, qasıq, sinə altı və genital nahiyə) yaranır.

Simptomlar: Qırmızı, qabarıq, iltihablı, lakin pullanmayan dəri sahələri.

Xüsusiyyətlər: Tər və dəri sürtünməsi səbəbindən bu nahiyələrdə psoriazis daha çox qıcıqlanır və infeksiyalar riski artır.

Psoriasisin səbəbləri:

Psoriasisin dəqiq səbəbi tam olaraq məlum olmasa da, genetik və immun sistem faktorları arasında əlaqə olduğu düşünülür.

1. İmmunitet sistemi:

Psoriasis, autoimmun bir xəstəlik kimi tanınır. Bu, immun sistemin səhvən sağlam dəri hüceyrələrinə hücum etməsi ilə nəticələnir. Bu hücumlar dəridə iltihaba və yeni dəri hüceyrələrinin çox sürətli şəkildə yaranmasına səbəb olur, bu da qırmızı, qalın və pullu ləkələrə gətirib çıxarır.

2. Genetik faktorlar:

Psoriasis ailəvi bir xəstəlik ola bilər. Əgər ailədə psoriazis olan bir şəxs varsa, xəstəliyin inkişaf etmə riski artır. Ancaq hər psoriazisli şəxsin ailə üzvlərində xəstəlik olmaya da bilər.

3. Tetikleyici faktorlar:

Psoriasisi alovlandıran və ya şiddətləndirən bəzi faktorlar aşağıdakılardır:

Stres: Emosional və ya fiziki stres psoriasisi alovlandıra bilər.

İnfeksiyalar: Boğaz infeksiyaları, xüsusən də guttat psoriasisi üçün tetikleyici ola bilər.

Dərmanlar: Bəzi dərmanlar (məsələn, beta-blokerlər, antimalarial dərmanlar) psoriasisi şiddətləndirə bilər.

Dəri zədələnməsi: Kəsiklər, cızıqlar və ya günəş yanığı kimi dəri zədələnmələri psoriazis lezyonlarının yaranmasına səbəb ola bilər (Koebner fenomeni).

Alkoqol və siqaret: Həm alkoqol, həm də siqaret istifadəsi psoriasisin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.

Psoriasisin simptomları:

Psoriasis adətən dövrlər şəklində baş verir, yəni bir müddət alovlanmalar baş verə bilər, sonra isə simptomlar azala bilər (remissiya). Psoriasisin əsas simptomları aşağıdakılardır:

Qırmızı və iltihablı dəri ləkələri: Bu ləkələrin üstü qalın, gümüşü pullarla örtülü ola bilər.

Quru və çatlamış dəri: Quru və zədələnmiş dəri bəzən qanaya bilər.

Qaşıntı və ağrı: Psoriasis olan nahiyələrdə qaşıntı və ya ağrı ola bilər.

Dırnaq problemləri: Psoriasis dırnaqları təsir edə bilər və dırnaqlarda deşiklər, qalınlaşma və ya rəng dəyişiklikləri meydana çıxa bilər.

Sərtlik və ağrılar: Xüsusilə oynaqlarda sərtlik və ağrı hiss oluna bilər (psoriaz artriti).

Psoriasisin müalicəsi:

Psoriasisin tam müalicəsi olmasa da, simptomları idarə etmək və alovlanmaları azaltmaq üçün müxtəlif müalicə üsulları mövcuddur. Psoriasisin müalicəsi xəstəliyin şiddətinə, növünə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə fərqli ola bilər:

1. Topikal müalicələr:

Kortikosteroid kremlər: İltihabı azaltmaq və qaşıntını yüngülləşdirmək üçün istifadə edilir. Yüngül və orta dərəcəli psoriazis üçün tövsiyə edilir.

D vitamini analoqları: Kalcipotriol kimi D vitamini tərkibli kremlər dəridə hüceyrə dövranını azaldaraq simptomları yüngülləşdirir.

Retinoidlər: Dəridə hüceyrə çevrilməsini tənzimləməyə kömək edən topikal A vitamini törəmələri (tretinoin, adapalen və s.).

Kömür katranı və salisilik turşu: Dəridəki pullanmaları və qızartını azaltmağa kömək edir.

2. Fototerapiya (işıq terapiyası):

Ultrabənövşəyi (UV) işıq terapiyası: UVB və ya UVA işıq terapiyası dəridəki hüceyrə dövranını yavaşlatmağa kömək edir. Fototerapiya, orta və şiddətli psoriazis hallarında effektiv ola bilər.

PUVA terapiyası: UVA işığı ilə birlikdə psoralen adlı dərman istifadə edilir. Bu müalicə daha ağır hallarda tətbiq olunur.

3. Sistemik müalicə (daxili dərmanlar):

Orta və ağır psoriazis hallarında oral və ya inyeksiya şəklində qəbul edilən dərmanlar istifadə edilə bilər:

Retinoidlər: A vitamini törəmələri (məsələn, acitretin) psoriasisin müalicəsində istifadə edilir.

Metotreksat: İmmun sistemi basdıraraq dəridə iltihabı azaldır. Xroniki və ağır psoriazis üçün istifadə edilə bilər.

Siklosporin: İmmunitet sistemini basdıraraq psoriasisi idarə etməyə kömək edir.

Bioloji preparatlar: Bu dərmanlar (məsələn, adalimumab, infliksimab) immun sistemin spesifik komponentlərinə təsir edərək psoriasisin şiddətini azaldır. Xüsusilə psoriaz artritində və ağır psoriazis hallarında effektivdir.

4. Həyat tərzi dəyişiklikləri:

Nəmləndirici vasitələr: Quru dəri və pullanmanı azaltmaq üçün nəmləndirici kremlər və losyonlar istifadə edilməlidir.

Stres idarəetməsi: Stressin psoriazisi ağırlaşdırdığı məlumdur. Stress idarəetmə texnikaları (meditasiya, yoga, dərin nəfəs məşqləri) psoriasisin idarə edilməsinə kömək edə bilər.

Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq: Siqaret və alkoqol istifadəsi psoriasisi ağırlaşdıra bilər.

Psoriasisin komplikasiyaları:

Psoriasis yalnız dərini təsir etmir, həm də bəzi digər sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar ola bilər:

Psoriaz artriti:

Psoriasis olan bəzi insanlarda oynaqlar iltihablanır və psoriaz artriti inkişaf edir. Bu vəziyyət oynaqlarda ağrı, sərtlik və şişkinliklə müşahidə olunur və müalicə edilmədikdə qalıcı oynaqlara zərər verə bilər.

Ürək-damar xəstəlikləri:

Psoriasis olan insanlar arasında ürək xəstəlikləri, yüksək qan təzyiqi və tip 2 diabet riski daha yüksəkdir.

Depressiya:

Psoriasisin səbəb olduğu fiziki və emosional narahatlıqlar depressiya və anksiyete kimi psixi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.

Nəticə:

Psoriasis, dəridə iltihab və hüceyrə dövranının sürətlənməsi nəticəsində meydana gələn xroniki bir dəri xəstəliyidir. Müasir tibbi müalicə üsulları və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə psoriasisi idarə etmək mümkündür, lakin xəstəlik alovlanmalarla davam edə bilər. Erkən diaqnoz və uyğun müalicə ilə psoriasisin yaratdığı simptomları azaltmaq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Əgər psoriazis əlamətləri müşahidə olunarsa, dermatoloqa müraciət etmək vacibdir.