Qastroenterit
Qastroenteritin Səbəbləri
Qastroenterit müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
1. Viral infeksiyalar
Rotavirus: Xüsusilə uşaqlarda ən çox rast gəlinən qastroenterit səbəbidir. Peyvənd mövcud olsa da, rotavirus hələ də dünya miqyasında geniş yayılmışdır.
Norovirus: Hər yaşda insanlarda qastroenteritə səbəb ola bilər və xüsusilə yay mövsümündə qida zəhərlənmələri ilə əlaqələndirilir.
Adenovirus: Uşaqlarda ishal və qusmaya səbəb olan digər bir virusdur.
2. Bakterial infeksiyalar
Salmonella, Campylobacter, Shigella və Escherichia coli (E. coli) kimi bakteriyalar qastroenteritə səbəb ola bilər. Bakterial qastroenterit çox vaxt çirklənmiş qida və su vasitəsilə yayılır.
3. Parazitar infeksiyalar
Giardia lamblia və Entamoeba histolytica kimi parazitlər də qastroenteritə səbəb ola bilər. Parazitar infeksiyalar çirklənmiş su və ya qida vasitəsilə yoluxur və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə daha geniş yayılmışdır.
4. Qida zəhərlənməsi
Çirklənmiş və ya düzgün bişirilməmiş qidalar qastroenteritə səbəb ola bilər. Salmonella, E. coli və Staphylococcus aureus kimi bakteriyalar qidalar vasitəsilə keçə bilər.
5. Kimyəvi maddələr və dərmanlar
Qidada kimyəvi maddələrin mövcudluğu və ya bəzi dərmanların yan təsiri də qastroenteritə səbəb ola bilər.
Qastroenteritin Simptomları
Qastroenterit adətən infeksiyadan sonra bir neçə saat və ya gün ərzində inkişaf edir. Simptomlar infeksiyanın növündən və şiddətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Əsas simptomlar bunlardır:
İshal (sulu və tez-tez nəcis ifrazı)
Qusma
Qarın ağrısı və ya kramplar
Qızdırma (xüsusilə bakterial infeksiyalarda)
Baş ağrısı
Ürəkbulanma
İştahın azalması
Bəzən qanlı ishal (əsasən bakterial infeksiyalarda)
Dehidratasiya (Susuzluq) Əlamətləri
Qastroenterit zamanı ən böyük təhlükə dehidratasiyadır, çünki ishal və qusma nəticəsində bədəndə böyük miqdarda maye itir. Dehidratasiya əlamətləri aşağıdakılardır:
Ağızda quruluq
Sidik ifrazının azalması və ya çox tünd rəngli sidik
Uşaqlarda göz yaşının azalması
Dəri elastikliyinin azalması
Başgicəllənmə və ya halsızlıq
Körpələrdə bıngıldağın batması
Qastroenteritin Yoluxma Yolları
Qastroenterit çox yoluxucu bir xəstəlikdir və aşağıdakı yollarla yayılır:
Fekal-oral yol: Çirklənmiş əllərlə ağız yolu ilə yayılır. Yoluxmuş insanların tualetdən sonra əllərini yaxşı yumaqları vacibdir.
Çirklənmiş qida və su: Bakteriya və viruslarla çirklənmiş qida və içkilər qastroenteritə səbəb ola bilər.
Əl təması: Yoluxmuş səthlərə və ya əşyalara toxunduqdan sonra əlləri yumaq infeksiyanın yayılmasına səbəb ola bilər.
Qastroenteritin Diaqnozu
Qastroenteritin diaqnozu əsasən xəstənin simptomlarına və tibbi tarixçəsinə əsaslanaraq qoyulur. Aşağıdakı diaqnostik üsullar da istifadə oluna bilər:
Nəcis analizi: Xüsusilə bakterial və ya parazitar infeksiyalardan şübhələnildikdə, nəcis nümunəsi analiz edilə bilər.
Qan testləri: Ağır hallarda, elektrolit səviyyələrini və dehidratasiya dərəcəsini yoxlamaq üçün qan testləri tələb oluna bilər.
Qastroenteritin Müalicəsi
Qastroenterit adətən yüngül keçər və xüsusi müalicə tələb etmədən öz-özünə sağalar. Bununla belə, simptomları yüngülləşdirmək və ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər görülə bilər:
1. Maye balansını təmin etmək
Oral rehidrasiya məhlulları (ORS): Xüsusilə uşaqlarda və yaşlı insanlarda maye və elektrolit balansını bərpa etmək üçün ORS istifadə edilə bilər. Bu məhlullar tərkibində şəkər, duz və digər vacib elektrolitlər olan toz və ya maye şəklində satılır.
Bol su içmək: Qusma və ishal nəticəsində itirilən mayeləri bərpa etmək üçün su içmək vacibdir. Alkoqollu və kafeinli içkilərdən çəkinmək lazımdır, çünki onlar susuzluq riskini artırır.
2. Dərmanlar
Antibiotiklər: Bakterial infeksiyalarda, xüsusilə ağır hallarda həkim antibiotiklər təyin edə bilər. Lakin antibiotiklər hər zaman lazım olmur, çünki bəzi bakterial infeksiyalar antibiotik müalicəsi olmadan keçə bilər.
Antiemetik dərmanlar: Qusma və ürəkbulanmanı azaltmaq üçün bəzən antiemetik dərmanlar təyin oluna bilər.
Antidiarreal dərmanlar: Yalnız böyüklər üçün tövsiyə olunur və ishalın şiddətini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Lakin bu dərmanlar həkim nəzarəti altında qəbul edilməlidir, çünki bəzi hallarda ishal orqanizmdən zəhərli maddələrin xaric edilməsinə kömək edir.
3. Qidalanma
Yüngül qidalar: Qastroenterit zamanı qarın ağrısını yüngülləşdirmək üçün püre, düyü, bişmiş kartof, tost kimi yüngül qidalar tövsiyə olunur.
Ana südü ilə qidalanma: Körpələrdə qastroenterit zamanı ana südü ilə qidalanmaya davam etmək vacibdir.
Süd məhsullarından uzaq durmaq: Qastroenterit zamanı bəzi insanlar südə qarşı həssaslıq göstərə bilər, buna görə süd məhsullarını müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırmaq lazım ola bilər.
Qastroenteritin Qarşısının Alınması
Qastroenteritin qarşısını almaq üçün şəxsi gigiyena və qida təhlükəsizliyi çox vacibdir. Aşağıdakı profilaktik tədbirlər infeksiyanın yayılmasının qarşısını almağa kömək edə bilər:
Əlləri tez-tez yumaq: Xüsusilə tualetdən istifadə etdikdən sonra, yeməkdən əvvəl və uşaq bezini dəyişəndən sonra əlləri sabunla yumaq vacibdir.
Təmiz su içmək: Çirklənmiş sudan qaçınmaq və yalnız təmiz içməli su istifadə etmək lazımdır. Qeyd edilən yerlərdə sular qaynadılmalıdır.
Qida təhlükəsizliyinə riayət etmək: Yeməkləri yaxşı bişirmək, qidaları təmiz şəraitdə saxlamaq və çiy qidalarla bişmiş qidaların təmasından qaçmaq vacibdir.
Vaksinlər: Rotavirus peyvəndi körpələrdə qastroenteritin qarşısını almaq üçün təsirli bir yoldur və bəzi ölkələrdə məcburi peyvəndlər arasındadır.
Nəticə
Qastroenterit, mədə və bağırsaq sistemini təsir edən və ishal, qusma kimi simptomlarla müşayiət olunan bir xəstəlikdir. Əksər hallarda yüngül keçir və xüsusi müalicə tələb olunmur. Lakin xüsusilə uşaqlarda, yaşlılarda və zəif immun sistemi olan insanlarda dehidratasiya və ağırlaşma riski səbəbindən diqqətli olunmalıdır. Profilaktik tədbirlər və düzgün gigiyenaya riayət edərək qastroenteritin qarşısını almaq mümkündür.