Retina

Retina Necə İşləyir?

Retina işığı qəbul edərək onu sinir siqnallarına çevirən fotoreseptor hüceyrələrindən (çubuqlar və konuslar) ibarətdir. Bu hüceyrələr işığı elektrik impulslarına çevirir və bu impulslar retina vasitəsilə beyinə göndərilir. Beyində bu siqnallar emal edilərək vizual obrazlar formalaşır. Retinanın əsas hissələri aşağıdakılardır:

1. Fotoreseptorlar

Retina iki növ fotoreseptor hüceyrələri olan çubuqlar və konuslardan ibarətdir:

Çubuqlar (rods): Zəif işıq şəraitində görməyə kömək edən hüceyrələrdir. Çubuqlar qaranlıq şəraitdə və periferik görmə üçün vacibdir.

Konuslar (cones): Rəngli görməni təmin edən hüceyrələrdir və yaxşı işıq şəraitində daha dəqiq görməyə kömək edir. Konuslar mərkəzi görmə və rəng fərqləndirmədə mühüm rol oynayır.

2. Makula

Retina üzərindəki mərkəzi hissədir və bu hissə kəskin, mərkəzi görmə üçün vacibdir. Makula əsasən konus hüceyrələrindən ibarətdir və mərkəzi görmə (yəni detallı görmə) üçün əsas sahədir. Makulanın tam ortasında yerləşən fovea isə ən yüksək görmə dəqiqliyini təmin edir.

3. Optik sinir

Retina göz sinirinə (optik sinirə) qoşulur və görmə siqnallarını beyinə göndərir. Retina fotoreseptorlar tərəfindən qəbul edilən işığı elektrik siqnallarına çevirir, bu siqnallar optik sinir vasitəsilə beyinə çatdırılaraq vizual təsvirlərə çevrilir.

Retinanın Xəstəlikləri

Retina çox həssas bir strukturdur və müxtəlif xəstəliklər və zədələnmələr retinanın funksiyasını pozaraq görmə itkisinə səbəb ola bilər. Aşağıda ən çox rast gəlinən retina xəstəlikləri və pozğunluqları verilmişdir:

1. Yaşa bağlı makula degenerasiyası (AMD)

Makula degenerasiyası yaşla əlaqədar olaraq retinanın mərkəzi hissəsinin (makula) zədələnməsidir. Bu xəstəlik mərkəzi görmə itkisinə səbəb olur, ancaq periferik (yan tərəflərdən) görmə adətən qorunur. AMD iki formaya malikdir:

Quru AMD: Daha çox rast gəlinən formadır və tədricən mərkəzi görmə itkisi yaradır. Retina altındakı hüceyrələrdə yığılma baş verir və bu, görmə qabiliyyətini zəiflədir.

Yaş AMD: Daha ciddi formadır və gözün arxa hissəsində anormal qan damarları yaranır. Bu qan damarları sızaraq makula hüceyrələrinə zərər verir və daha sürətli görmə itkisinə səbəb olur.

2. Retina yırtığı və ya qopması

Retina yırtığı retinanın gözün arxa divarına bağlı olduğu yerdən qismən ayrılmasıdır. Bu vəziyyət ciddi fəsadlar verə bilər və vaxtında müalicə edilməzsə, retinanın tam qopmasına səbəb ola bilər. Retina qopması (detachment) zamanı retina göz divarından tamamilə ayrılır və bu, ani görmə itkisinə səbəb ola bilər.

3. Diabetik retinopatiya

Diabetik retinopatiya şəkərli diabet səbəbindən retinadakı qan damarlarının zədələnməsi nəticəsində meydana gəlir. Bu vəziyyət görmə itkisinin əsas səbəblərindən biridir. Diabetik retinopatiyada qan damarlarında sızma və qanaxma baş verə bilər, bu da retina hüceyrələrinə zərər verir və görmə itkisinə yol açır.

4. Retinitis pigmentosa

Bu irsi bir xəstəlikdir və zamanla retina hüceyrələrinin tədricən zədələnməsinə səbəb olur. Retinitis pigmentosa periferik görmə itkisi və gecə korluğu ilə xarakterizə olunur. Xəstəlik irəlilədikcə mərkəzi görmə də təsirlənə bilər və tam korluğa gətirib çıxara bilər.

5. Mərkəzi seroz retinopatiya

Bu vəziyyət retina altında maye yığılması nəticəsində baş verir və bu da görmədə bulanıqlığa səbəb olur. Mərkəzi seroz retinopatiya daha çox stress, kortikosteroid istifadəsi və ya hormonal dəyişikliklər səbəbindən yaranır.

6. Makula dəliyi

Makula dəliyi retinanın mərkəzi hissəsində, makulada kiçik bir dəlik yaranmasıdır. Bu vəziyyət mərkəzi görmənin zəifləməsinə və təhrif olunmuş görmə qabiliyyətinə səbəb olur. Xəstəlik irəlilədikcə görmə daha da pisləşə bilər.

Retinanın Xəstəliklərinin Simptomları

Retina xəstəlikləri müxtəlif simptomlarla özünü göstərə bilər və bu simptomlar ciddi görmə itkisinə və ya narahatlığa səbəb ola bilər. Aşağıdakı simptomlar retina xəstəliklərinin əlamətləri ola bilər:

Görmənin bulanıqlığı və zəifləməsi: Retina xəstəlikləri görmə dəqiqliyinin itirilməsinə və bulanıq görməyə səbəb ola bilər.

Periferik (yan tərəflərdən) görmənin itirilməsi: Xüsusilə retinitis pigmentosa və ya retina qopması zamanı periferik görmə itkisi baş verə bilər.

Mərkəzi görmədə qaranlıq ləkələr (skotomalar): Mərkəzi görmənin zəifləməsi ilə nəticələnən xəstəliklərdə görmə sahəsində qaranlıq ləkələr meydana gələ bilər. Bu simptom xüsusilə yaşa bağlı makula degenerasiyası ilə əlaqəli ola bilər.

Gecə korluğu: Gecə və ya zəif işıq şəraitində görmə çətinliyi, xüsusən retinitis pigmentosa kimi xəstəliklərdə müşahidə edilir.

Görmə sahəsində işıq çaxmaları və ya "uçan cisimlər" (floaters): Retina yırtığı və ya qopması zamanı xəstələr görmə sahəsində işıq çaxmaları və ya üzən cisimlər görərək qaranlıq kölgələr hiss edə bilərlər.

Görmədə təhriflər: Xəstələr düz xətlərin əyri və ya dalğalı göründüyünü fərq edə bilərlər. Bu simptom makula dəliyi və ya makula degenerasiyası zamanı baş verə bilər.

Retinanın Xəstəliklərinin Diaqnozu

Retina xəstəliklərinin diaqnozu göz həkimi tərəfindən aparılan bir sıra müayinələr vasitəsilə qoyulur. Əsas diaqnostik metodlar aşağıdakılardır:

Oftalmoskopiya: Retina və makulanın vəziyyətini yoxlamaq üçün oftalmoskop vasitəsilə gözün arxa hissəsi müayinə edilir.

Fluoressein angiografiyası: Retinada qan dövranını qiymətləndirmək üçün kontrast maddəsi olan floressein damardan verilir və retina damarlarının şəkilləri çəkilir.

Optik koherens tomoqrafiyası (OCT): Bu müayinə retinanın təbəqələrini ətraflı şəkildə yoxlayır və retina altında maye yığılması və ya hüceyrə zədələnməsi kimi problemləri aşkar edir.

Elektroretinografiya (ERG): Bu test retina hüceyrələrinin işığa verdiyi cavabı ölçür və retina funksiyasını qiymətləndirir.

Retinanın Xəstəliklərinin Müalicəsi

Retina xəstəliklərinin müalicəsi xəstəliyin növündən və şiddətindən asılı olaraq dəyişir. Aşağıda ən çox istifadə edilən müalicə üsulları verilmişdir:

1. Lazer müalicəsi

Lazer cərrahiyyəsi retinanın yırtılması və ya qopması kimi problemlərin müalicəsində geniş istifadə edilir. Lazer vasitəsilə retina gözün arxa divarına yapışdırılır və bununla da qopmanın qarşısı alınır.

2. Dərman müalicəsi

Diabetik retinopatiya və yaş makula degenerasiyası kimi xəstəliklərin müalicəsində gözə iynə vasitəsilə dərmanlar tətbiq oluna bilər. Bu dərmanlar yeni qan damarlarının yaranmasını dayandırır və göz içindəki maye sızmalarını azaldır.

3. Vitrektomiya

Vitrektomiya cərrahiyyəsi zamanı gözün içindəki zədələnmiş və ya qanla dolmuş maye çıxarılır və əvəzinə duzlu məhlul və ya qaz baloncuğu yerləşdirilir. Bu əməliyyat retina qopması və ya ağır diabetik retinopatiya kimi hallarda istifadə edilir.

4. Anti-VEGF inyeksiyaları

Yaş makula degenerasiyası və diabetik retinopatiya kimi xəstəliklərin müalicəsində anti-VEGF dərmanları (Vaskulyar Endotelial Artma Faktoru) istifadə edilir. Bu dərmanlar anormal qan damarlarının yaranmasını dayandırır və görmə itkisini yavaşlatmağa kömək edir.

Nəticə

Retina, gözün görmə funksiyasının əsasını təşkil edən vacib bir strukturdur və onun xəstəlikləri ciddi görmə itkisinə və ya korluğa səbəb ola bilər. Retina xəstəliklərinin vaxtında diaqnozu və müalicəsi görmə qabiliyyətini qorumaq üçün çox vacibdir. Müntəzəm göz müayinələri və erkən müdaxilə görmə itkisini minimuma endirə bilər.