Şəxsiyyət pozğunluqları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Şəxsiyyət Pozğunluqları Necə Təsnif Edilir?
Şəxsiyyət pozğunluqları, fərdin daxili yaşantısı və davranışlarında cəmiyyətin gözləntilərindən əhəmiyyətli dərəcədə kənara çıxan, davamlı və sərt nümunələrdir. DSM-5 (Psixiatrik Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı) və digər beynəlxalq psixoloji təsnifat sistemlərinə əsasən, bu pozuntular oxşar xüsusiyyətlərinə görə 3 əsas klasterə bölünür.
Klaster A: Qeyri-adi və ya Eksentrik Pozuntular
Bu qrupdakı pozuntular əsasən qəribə, qeyri-adi düşüncə tərzi və sosial uzaqlaşma ilə xarakterizə olunur:
- Paranoid şəxsiyyət pozuntusu: Daimi güvənsizlik və əsassız şübhə hissi üstünlük təşkil edir. Fərd başqalarının niyyətlərinə qarşı həssasdır və onlara qarşı düşmənçilik mövqeyi tutur.
- Şizoid şəxsiyyət pozuntusu: Sosial əlaqələrdən və yaxın münasibətlərdən şüurlu şəkildə uzaq durma meylidir. Emosional soyuqluq və uzaqlıq ən bariz əlamətidir.
- Şizotipal şəxsiyyət pozuntusu: Qeyri-adi düşüncələr, davranışlar və sosial narahatlıqla müşayiət olunur. Telepatiya və ya xüsusi güclərə inam kimi qəribə inanclar mövcuddur.
Klaster B: Dramatik, Emosional və İmpulsiv Davranışlar
Bu klasterə daxil olan şəxslər emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkir və münasibətlərində qeyri-stabillik nümayiş etdirirlər:
- Antisosial şəxsiyyət pozuntusu: Başqalarının hüquqlarına və sərhədlərinə qarşı tam laqeydlik. Aldatma, manipulyasiya və qanunsuz davranışlara meyllilik yüksəkdir.
- Borderline (Sərhəd) şəxsiyyət pozuntusu: Duyğusal qeyri-stabillik, özünü boşluqda hiss etmək və intensiv, ziddiyyətli münasibətlər qurmaqla xarakterizə olunur.
- Histrionik şəxsiyyət pozuntusu: Daim diqqət mərkəzində olmaq istəyi və emosiyaların həddindən artıq dramatik şəkildə ifadə edilməsi ilə seçilir.
- Narsisistik şəxsiyyət pozuntusu: Özünü üstün və xüsusi görmə, empati çatışmazlığı və daim başqalarından heyranlıq gözləmə halıdır.
Klaster C: Anksiyete və Qorxu Əsaslı Pozuntular
Bu qrupdakı pozuntular yüksək səviyyədə narahatlıq və qorxu hissi ilə bağlıdır:
- Avoidant (Qaçınan) şəxsiyyət pozuntusu: Tənqid olunma və rədd edilmə qorxusu səbəbindən sosial münasibətlərdən çəkinmək. Aşağı özünəinam və utancaqlıq ön plandadır.
- Asılı (Dependent) şəxsiyyət pozuntusu: Daim başqasına bağlı olmaq, qərar verməkdə çətinlik çəkmək və tək qalmaqdan həddindən artıq qorxmaqdır.
- Obsessiv-kompulsiv şəxsiyyət pozuntusu (OCPD): Perfeksionizm, həddindən artıq kontrol ehtiyacı və sərt qaydalarla xarakterizə olunur. Bu, klassik OKP-dən fərqli bir şəxsiyyət strukturudur.
Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Ümumi Əlamətləri
Şəxsiyyət pozuntularının diaqnozu üçün aşağıdakı ümumi xüsusiyyətlər nəzərə alınır:
- Davamlılıq: Davranış nümunələri sərt və uzunmüddətlidir.
- Sosial Çətinliklər: Peşəkar və şəxsi münasibətlərdə ciddi dəyişkənliklər və problemlər yaşanır.
- Daxili Disbalans: Daimi narahatlıq, qərarsızlıq və ya emosional qeyri-sabitlik.
- Adaptasiya Problemi: Yeni situasiyalara uyğunlaşmaqda çeviklik çatışmazlığı.
Yaranma Səbəbləri
Şəxsiyyət pozuntularının inkişafında bir neçə mühüm faktor rol oynayır:
- Uşaqlıq travmaları və fiziki/psixoloji zorakılıq.
- Ailə mühitində yaşanan emosional laqeydlik və ya həddindən artıq qoruyucu münasibət.
- Genetik meyllilik və irsi faktorlar.
- Sinir sistemi və neyrokimyəvi proseslərdəki fərqliliklər.
Müalicə Metodları
Şəxsiyyət pozuntuları uzunmüddətli və mərhələli bir yanaşma tələb edir. Əsas müalicə yolları aşağıdakılardır:
| Müalicə Növü | Təsviri |
|---|---|
| Psixoterapiya | CBT (Koqnitiv-Davranışçı), DBT (Dialektik Davranış) və Psixodinamik terapiyalar tətbiq olunur. |
| Qrup Terapiyası | Sosial bacarıqların və empatiyanın inkişafı üçün effektivdir. |
| Dərman Dəstəyi | Depressiya, anksiyete və impulsivlik simptomlarını azaltmaq üçün həkim tərəfindən təyin edilir. |
Vacib qeyd: Şəxsiyyət pozuntuları davranış və düşüncə tərzinin köklü bir hissəsi olduğu üçün müalicə prosesi səbir və davamlılıq tələb edir.
