Şəxsiyyət pozğunluqları
Şəxsiyyət pozğunluqları necə təsnif edilir?
DSM-5 və digər psixoloji təsnifat sistemlərinə əsasən şəxsiyyət pozuntuları 3 əsas klasterə bölünür:
Klaster A – Qeyri-adi və ya eksentrik pozuntular
Paranoid şəxsiyyət pozuntusu
Daimi güvənsizlik və şübhə.
Başqalarının niyyətlərinə qarşı həssas və düşmənçilik mövqeyi.
Şizoid şəxsiyyət pozuntusu
Sosial əlaqələrdən və yaxın münasibətlərdən uzaq durma.
Soğuqluq və emosional uzaqlıq.
Şizotipal şəxsiyyət pozuntusu
Qeyri-adi düşüncələr və davranışlar.
Sosial narahatlıq və qəribə inanclar (məsələn, telepatiya və ya xüsusi güclərə inam).
Klaster B – Dram və impulsiv davranışlar
Antisosial şəxsiyyət pozuntusu
Başqalarının hüquq və sərhədlərinə qarşı laqeydlik.
Aldatma, manipulyasiya və qanunsuz davranışlar.
Borderline (həddi-buluğa çatmayan) şəxsiyyət pozuntusu
Duyğusal qeyri-stabillik, özünü boş hiss etmək.
İntensiv və ziddiyyətli münasibətlər, impulsiv davranış.
Histrionik şəxsiyyət pozuntusu
Diqqət mərkəzində olmaq istəyi.
Emosiyaların dramatik və həddindən artıq ifadəsi.
Narsisistik şəxsiyyət pozuntusu
Özünü üstün və xüsusi görmək, empati çatışmazlığı.
Təsdiq və heyranlıq ehtiyacı.
Klaster C – Anxious və qorxulu pozuntular
Avoidant (qaçınan) şəxsiyyət pozuntusu
Tənqid və rədd edilmə qorxusu ilə sosial münasibətlərdən çəkinmək.
Aşağı özünəinam və utancaqlıq.
Asılı (dependent) şəxsiyyət pozuntusu
Daim başqasına bağlı olmaq və qərar verməkdə çətinlik.
Ayrılmaq və tək qalmaq qorxusu.
Obsessiv-kompulsiv şəxsiyyət pozuntusu (OCPD, OKP ilə fərqlidir)
Perfeksionizm, kontrol ehtiyacı və sərtlik.
Rigid qaydalar və yüksək dərəcədə tələbkarlıq.
Ümumi əlamətlər
Davamlı və sərt davranış nümunələri.
Sosial və ya peşəkar münasibətlərdə dəyişkənlik və çətinliklər.
Daxili narahatlıq, qərarsızlıq və ya emosional disbalans.
Davranışlarda çeviklik çatışmazlığı – yeni situasiyalara adaptasiya çətinliyi.
Səbəblər
Uşaqlıq travmaları və zorakılıq
Ailə mühitində emosional laqeydlik və ya həddindən artıq qoruma
Genetik meyllilik
Sinir sistemi və neyrokimyəvi fərqliliklər
Müalicə yolları
1. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (CBT) – düşüncə və davranış nümunələrinin dəyişdirilməsi.
Dialektik Davranış Terapiyası (DBT) – xüsusilə borderline şəxsiyyət pozuntusu üçün faydalıdır.
Psixodinamik terapiya – şəxsiyyətin dərin köklü psixoloji səbəblərini anlamağa yönəlik.
2. Qrup terapiyası
Sosial bacarıqları və empatiyi inkişaf etdirmək üçün effektivdir.
3. Dərman dəstəyi
Depressiya, anksiyete və impulsiv davranış simptomları üçün antidepresan və ya stabilizator dərmanlar təyin oluna bilər.
Vacib qeyd
Şəxsiyyət pozuntuları davranış və düşüncə tərzinin köklü və uzunmüddətli hissəsi olduğu üçün uzunmüddətli və mərhələli müalicə tələb edir.