Siroz: Qaraciyərin Xroniki Zədələnməsi
Sirozun Əsas Səbəbləri
📌 1. Alkoqol və Qaraciyər Zədələnməsi
Uzunmüddətli həddindən artıq spirtli içki istehlakı qaraciyər hüceyrələrini məhv edərək siroza səbəb ola bilər.
📌 2. Xroniki Hepatit B, C və D İnfeksiyaları
Hepatit B və C virusları uzun müddət müalicə olunmazsa, qaraciyərdə iltihaba və zədələnməyə səbəb olur.
📌 3. Yağlı Qaraciyər Xəstəliyi (NAFLD və NASH)
Qeyri-alkoqollu yağlı qaraciyər xəstəliyi (NAFLD), NASH (Qeyri-alkoqollu steatohepatit) – Piylənmə və diabetlə əlaqəli yağ yığılması siroza səbəb ola bilər.
📌 4. Qaraciyərin Avtoimmun Xəstəlikləri
Avtoimmun hepatit – İmmunitet sistemi qaraciyər hüceyrələrinə hücum edərək zədələnmə yaradır.
📌 5. Qaraciyər Öd Yollarının Xəstəlikləri
Birincili biliar xolangit (PBC) və birincili sklerozan xolangit (PSC) – Öd yollarının tıxanması və iltihabı siroza səbəb ola bilər.
📌 6. Qaraciyər Damarlarında Problemlər
Budd-Chiari sindromu – Qaraciyər damarlarının tıxanması nəticəsində siroz inkişaf edə bilər.
📌 7. Genetik və Metabolik Xəstəliklər
Hemoxromatoz (dəmirin bədəndə yığılması)
Vilsion xəstəliyi (qaraciyərdə misin yığılması)
Alfa-1 antitripsin çatışmazlığ
📌 8. Uşaqlarda Siroza Səbəb Olan Xəstəliklər
Biliary atresia (öd yollarının inkişaf etməməsi) – Yeni doğulmuşlarda qaraciyərin zədələnməsinə səbəb ola bilər.
Sirozun Əlamətləri
📌 Erkən mərhələdə simptomlar zəif ola bilər və uzun müddət hiss olunmaya bilər.
1. Erkən Simptomlar:
✔ Davamlı yorğunluq və zəiflik
✔ İştahsızlıq və kilo itkisi
✔ Ürəkbulanma və qusma
✔ Qarında şişkinlik və qaz
✔ Sağ qabırğa altında ağrı və narahatlıq hissi
2. İrəliləmiş Mərhələdə Simptomlar:
⚠ Dərinin və gözlərin saralması (sarılıq) – Qaraciyər bilirubini düzgün emal edə bilmir.
⚠ Sidiyin tünd rəngdə olması və açıq rəngli nəcis
⚠ Ayaqlarda və qarında şişkinlik (ascit) – Qaraciyər zədələndikcə bədəndə su yığılır.
⚠ Asan göyərmələr və burun qanamaları – Qan laxtalanma problemləri.
⚠ Qaraciyər beyin problemləri (hepatik ensefalopatiya) – Yaddaş pozğunluğu, düşüncə qarışıqlığı, yuxululuq.
⚠ Qida borusu damarlarının genişlənməsi və qanaxma riski (ezofagus varisləri)
🚨 Ağır hallarda qaraciyər koması baş verə bilər.
Sirozun Diaqnozu
📌 1. Qan Testləri:
ALT, AST, ALP, GGT, bilirubin – Qaraciyər funksiyasını qiymətləndirir.
Albumin və pıhtılaşma testləri (PT/INR) – Qaraciyərin zədələnmə dərəcəsini göstərir.
📌 2. Görüntüləmə Testləri:
Qaraciyər ultrasəsi (USM) – Qaraciyərdə fibroz olub-olmadığını göstərir.
Fibroskan (elastometriya) – Qaraciyərin nə qədər sərtləşdiyini ölçür.
MRT və ya CT – Qaraciyərin struktur dəyişikliklərini qiymətləndirir.
📌 3. Qaraciyər Biopsiyası:
Qaraciyər toxumasından nümunə götürülərək sirozun dərəcəsi müəyyən edilir.
Sirozun Müalicəsi
📌 Siroz geri dönüşü olmayan bir xəstəlikdir, lakin müalicə ilə inkişafı yavaşladılıb, simptomlar idarə oluna bilər.
1. Səbəbə Yönəlik Müalicə:
💊 Hepatit B və C varsa: Antiviral müalicə (Tenofovir, Entekavir, Sofosbuvir).
💊 Alkoqollu siroz varsa: Alkoqolu tamamilə tərk etmək vacibdir.
💊 Yağlı qaraciyər varsa: Sağlam qidalanma və arıqlama.
💊 Autoimmun hepatit varsa: İmmunsupressor dərmanlar (Prednizolon, Azatioprin).
💊 Hemoxromatoz və Vilsion xəstəliyi varsa: Qanda dəmir və mis səviyyəsini azaltmaq üçün xüsusi müalicələr.
2. Simptomlara Yönəlik Müalicə:
💧 Ascit (qarında su yığılması) varsa:
Duzsuz pəhriz, diuretiklər (Furosemid, Spironolakton).
Şiddətli hallarda qarından maye çəkilməsi (parasentez).
🩸 Qanaxma riski varsa:
Ezofagus varislərinə endoskopik müdaxilə.
Beta-blokerlər (Propranolol) qan təzyiqini azaltmaq üçün.
🧠 Hepatik ensefalopatiya (beyin pozğunluğu) varsa:
Laktuloza və rifaksimin (beyində toksinlərin yığılmasının qarşısını almaq üçün).
📌 Siroz irəliləmiş mərhələyə çatarsa, qaraciyər transplantasiyası lazım ola bilər.
Sirozdan Qorunma Yolları
✅ Spirtli içkilərdən tamamilə uzaq durmaq.
✅ Sağlam qidalanma (yağsız qidalar, meyvə, tərəvəz, lifli qidalar).
✅ Hepatit B və C-yə qarşı müayinədən keçmək və peyvənd olunmaq.
✅ Kifayət qədər su içmək və şəkəri azaltmaq.
✅ Çəkiyə nəzarət etmək və fiziki aktiv olmaq.
Nəticə
🔹 Siroz qaraciyərin daimi zədələnməsidir və ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.
🔹 Erkən diaqnoz və müalicə ilə xəstəliyin inkişafını yavaşlatmaq mümkündür.
🔹 Qaraciyəri qorumaq üçün sağlam həyat tərzi çox vacibdir.
📌 Əgər sarılıq, qarında şişkinlik, yorğunluq və ya qida borusu qanaxması əlamətləri varsa, dərhal həkimə müraciət edilməlidir!