Testis xərçəngi nədir? Xaya Xərçənginin Simptomları və Müalicəsi
Testis Xərçənginin Növləri
1. Germ hüceyrəli şişlər:
Testis xərçənglərinin əksəriyyəti bu növə aiddir.
İki əsas alt növü vardır:
Seminoma: Daha yavaş inkişaf edir və müalicəyə daha yaxşı cavab verir.
Non-seminoma: Daha aqressivdir və sürətlə yayılır.
2. Non-germ hüceyrəli şişlər:
Leydig hüceyrəli şişlər: Testosteron istehsal edən hüceyrələrdən yaranır.
Sertoli hüceyrəli şişlər: Spermatozoidlərin inkişafını dəstəkləyən hüceyrələrdən qaynaqlanır.
3. Sekonder testis xərçəngi:
Testis xərçəngi digər orqanlardan metastaz nəticəsində yayıla bilər.
Testis Xərçənginin Risk Faktorları
Yaş: Əsasən 15-35 yaş arasında rast gəlinir.
Kriptorxizm (xayanın düşməməsi): Doğuş zamanı xayaların skrotuma düşməməsi riski artırır.
Ailə tarixi: Ailədə testis xərçəngi olan şəxslərdə risk artır.
Şəxsi tarix: Daha əvvəl bir testisdə xərçəng yaranıbsa, digər testisdə risk artır.
Etnik mənsubiyyət: Ağ dərili kişilərdə daha çox rast gəlinir.
Hormon balanssızlığı: Hormonal anormallıqlar riski artırır.
Testis Xərçənginin Simptomları
Əsas simptomlar:
Xayada kütlə və ya şişkinlik:
Testisin bir tərəfində ağrısız bir kütlə hiss olunur.
Xayada ağırlıq hissi.
Qasıqda və ya qarında ağrı:
Xərçəng irəlilədikcə yaranır.
Testisin ölçüsündə dəyişiklik:
Böyümə və ya kiçilmə müşahidə edilə bilər.
İrəliləmiş simptomlar:
Sinədə ağrı və ya böyümə:
Hormonal dəyişikliklər nəticəsində.
Ümumi zəiflik və yorğunluq.
Nəfəs darlığı: Əgər xərçəng ağciyərlərə yayılıbsa.
Testis Xərçənginin Diaqnozu
1. Fiziki müayinə:
Xayada kütlə və ya şişkinlik həkim tərəfindən qiymətləndirilir.
2. Görüntüləmə üsulları:
Ultrasəs: Testisdəki kütlənin xərçəngli olub olmadığını ayırd etmək üçün.
CT skan: Metastazların olub-olmadığını müəyyən etmək üçün.
3. Laborator testlər:
Xərçəng markerləri üçün qan analizi:
AFP (Alfa-fetoprotein).
HCG (İnsan xorionik gonadotropin).
LDH (Laktat dehidrogenaz): Xərçəngin inkişaf dərəcəsini göstərir.
4. Biopsiya:
Şübhəli toxumadan nümunə götürülür (adətən cərrahi prosedur zamanı).
Testis Xərçənginin Müalicə Üsulları
Müalicə xəstəliyin növü və mərhələsinə əsaslanır:
1. Cərrahi müdaxilə:
Orxiektomiya: Xərçəngli testisin çıxarılması.
Retroperitoneal limfa düyünlərinin çıxarılması: Xərçəng limfa düyünlərinə yayılıbsa.
2. Kimyaterapiya:
Xərçəng hüceyrələrini məhv etmək və ya onların yayılmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur.
Non-seminoma xərçəngi olan xəstələrdə daha geniş istifadə edilir.
3. Radioterapiya:
Xüsusilə seminoma tipli testis xərçəngi üçün tətbiq edilir.
Xərçəngin yayıldığı bölgələrə şüa yönləndirilir.
4. Hədəfli terapiya:
Molekulyar səviyyədə xərçəng hüceyrələrini hədəfə alır.
5. Hormonal terapiya:
Testosteron səviyyəsini tənzimləmək üçün istifadə edilə bilər (testis çıxarıldıqdan sonra).
Müalicədən Sonrakı Dövr və Nəzarət
Daimi müayinələr:
Xərçəngin təkrar yaranmaması üçün mütəmadi olaraq həkimə müraciət edilməlidir.
CT skan, ultrasəs və xərçəng markerləri izlənilir.
Hormonal terapiya:
Testis çıxarıldıqda testosteron səviyyəsinin normal saxlanması üçün lazım ola bilər.
Psixoloji dəstək:
Xəstəlikdən sonra stres və depressiya ilə mübarizə üçün dəstək qrupları və ya psixoterapiya faydalıdır.
Fertilite dəstəyi:
Müalicədən əvvəl sperm dondurulması gələcəkdə ata olmaq istəyən kişilər üçün tövsiyə olunur.
Testis Xərçənginin Profilaktikası
Öz-özünə yoxlama:
Hər ay testislərin ölçüsü, forması və ya quruluşunda dəyişikliklər olub-olmadığını yoxlamaq.
Həkim müayinəsi:
Risk faktorları olan kişilər üçün müntəzəm tibbi yoxlamalar.
Sağlam həyat tərzi:
Siqaret və spirt istehlakından uzaq durmaq.
Balanslı qidalanma və müntəzəm fiziki fəaliyyət.
Nəticə
Testis xərçəngi erkən mərhələdə diaqnoz qoyulduqda yüksək müalicə olunma ehtimalına malikdir. Xayalarda hər hansı bir dəyişiklik və ya şübhəli simptom müşahidə edildikdə dərhal həkimə müraciət etmək vacibdir. Erkən diaqnoz və müalicə ilə xəstələr normal həyat tərzini davam etdirə bilər. Müalicədən sonra müntəzəm nəzarət xəstəliyin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün əsas şərtdir.