Travma nədir?

Travma və Onun İnsan Psixologiyasına Təsirləri

Psixoloji travma, fərdin öhdəsinden gələ bilməyəcəyi qədər ağır olan, təhlükəsizlik hissini sarsıdan və emosional tarazlığı pozan hadisələr nəticəsində yaranır. Travmatik təcrübələr həm zehni, həm də fiziki sağlamlığa uzunmüddətli təsir göstərə bilən ciddi bir vəziyyətdir. Bu məqalədə travmaya səbəb olan faktorlar, onun əlamətləri və bərpa prosesində tətbiq olunan effektiv üsullar ətraflı şəkildə təqdim olunur.

Travmaya Səbəb Ola Biləcək Vəziyyətlər

İnsanın həyatında dərin izlər qoyan bir çox fərqli hadisə travmatik təsir yarada bilər. Travmaya səbəb olan əsas amillər aşağıdakılardır:

• Qəza, təbii fəlakət və yanğın hadisələri
• Fiziki və ya cinsi zorakılığa məruz qalmaq
• Valideyn itkisi, boşanma və ya ayrılıq prosesləri
• Uşaq yaşlarında qarşılaşılan istismar və ya laqeydlik
• Müharibə, qaçqınlıq və terror hadisələri
• Başqasına zərər verildiyini görmək (şahidlik etmək)

Travmanın Əlamətləri Nələrdir?

Travma sonrası yaranan simptomlar fərqli formalarda özünü büruzə verir. Bu əlamətləri üç əsas kateqoriyada qruplaşdırmaq mümkündür:

1. Emosional Simptomlar

Emosional səviyyədə yaşanan dəyişikliklər fərdin gündəlik həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir edir:

• Daimi gərginlik, qorxu və tez əsəbiləşmə
• Yaddaş və diqqət pozuntuları
• Kabuslar və travmatik hadisəni təkrar-təkrar düşünmək
• Özünü uyuşmuş və ya boşluqda hiss etmək
• Günahkarlıq, utanc və ya dəyərsizlik hissi

2. Fiziki Simptomlar

Travma yalnız zehni deyil, həm də bədəni təsir altına alır:

• Yuxusuzluq, şiddətli baş ağrısı və ürəkdöyünmə
• Səbəbsiz bədən ağrıları və həzmsizlik problemləri
• Asan qorxmaq və ani hadisələrə həddindən artıq reaksiya vermə

3. Davranış Əlamətləri

Fərdin sosial mühiti və vərdişləri ilə bağlı dəyişikliklər müşahidə olunur:

• İnsanlardan və sosial mühitdən uzaqlaşmaq
• Əvvəllər zövq alınan fəaliyyətlərə qarşı marağın itməsi
• Maddə istifadəsində artış (siqaret, spirt və s.)

Travma İlə Necə Başa Çıxmaq Olar?

Travmatik təcrübələrin təsirini azaltmaq və yenidən sağlam həyata qayıtmaq üçün müəyyən addımların atılması zəruridir. Budur travma ilə mübarizə yolları:

1. Travmanın varlığını qəbul edin: “Bu baş verdi və məni təsirləndirdi” demək, bərpanın ilk və ən vacib addımıdır. Duyğuları bastırmaq əvəzinə onlara yer vermək şəfa üçün zəmindir.
2. Hisslərinizi adlandırın və paylaşın: Nə hiss etdiyinizi yazmaq və ya etibarlı biri ilə bölüşmək rahatladıcıdır. Duyğunu “əsəbləşmişəm”, “çaşqınam” və ya “qorxuram” kimi adlandırmaq kontrol hissini artırır.
3. Bədəninizlə əlaqəni bərpa edin: Travma çox zaman bədəni və zehni bir-birindən ayırır. Yüngül idman, nəfəs məşqləri, yoqa və ya təbiətdə gəzmək bədənə yenidən güvən hissini qaytarır.
4. Təhlükəsizlik hissi qurun: Gündəlik rutinlər yaratmaq, eyni saatda yatıb-oyanmaq zehni sabitlik yaradır. Sosial çevrədə anlayışlı bir mühit yaratmaq vacibdir.
5. Sərhədlər qoyun və özünüzü müdafiə edin: Travma sonrası insan həddindən artıq verici və ya qorxaq ola bilər. “Xeyr” deməyi öyrənmək və öz ehtiyaclarını anlamaq fərdə yenidən güc qazandırır.
6. Peşəkar psixoloji dəstək alın: Travma dərin olduqda təkbaşına idarə etmək çətin ola bilər. Bu zaman peşəkar terapiya üsullarından yararlanmaq tövsiyə olunur.

Unutmayın: Travma sizin zəif olduğunuzu deyil, çox ağır bir yükü tək daşımağa çalışdığınızı göstərir. Travmadan sonra qırılmaq deyil, yenidən yığılmaq və sağalmaq mümkündür.