Travma nədir?

Psixoloji Travma və Ona Səbəb Olan Amillər

Psixoloji travma, fərdin fiziki və ya emosional bütövlüyünə təhlükə yaradan hadisələr nəticəsində meydana gələn dərin sarsıntıdır. Travmatik təcrübələr insanın dünya haqqındakı təhlükəsizlik hissini sarsıdır və uzunmüddətli təsirlər buraxa bilir. Travmaya səbəb ola biləcək əsas vəziyyətlər aşağıdakılardır:

• Qəza, təbii fəlakət və yanğın hadisələri
• Fiziki və ya cinsi zorakılığa məruz qalmaq
• Valideyn itkisi, boşanma və ya ağır ayrılıq prosesləri
• Uşaq yaşlarında yaşanan istismar və ya laqeydlik
• Müharibə, qaçqınlıq və terror hadisələri
• Başqasına zərər verildiyini görmək (şahidlik etmək)

Travmanın Əlamətləri Nələrdir?

Travma sonrası yaranan simptomlar hər fərddə fərqli şəkildə büruzə verə bilər. Bu əlamətləri üç əsas kateqoriyada qruplaşdırmaq mümkündür:

1. Emosional Simptomlar

Psixoloji səviyyədə yaşanan gərginlik, qorxu və tez əsəbiləşmə halları ən çox rast gəlinən əlamətlərdir. Bununla yanaşı, yaddaş və diqqət pozuntusu, kabuslar görmək və travmatik hadisəni təkrar-təkrar düşünmək (flashback) müşahidə olunur. İnsan özünü uyuşmuş, boşluqda hiss edə bilər, həmçinin dərin günahkarlıq, utanc və ya dəyərsizlik hissi yaşaya bilər.

2. Fiziki Simptomlar

Travma yalnız zehni deyil, həm də bədəni təsir altına alır. Yuxusuzluq, baş ağrısı, ürəkdöyünmə və müxtəlif bədən ağrıları fiziki təzahürlər arasındadır. Həzmsizlik problemləri, asan qorxmaq və ani səslərə və ya hərəkətlərə qarşı həddindən artıq reaksiya vermə halları baş verə bilər.

3. Davranış Əlamətləri

Sosial həyatda insanlardan uzaqlaşmaq və təcrid olunmaq meyli artır. Əvvəllər zövq alınan fəaliyyətlərdən uzaq durmaq və zərərli vərdişlərdə (siqaret, spirt və s.) artış müşahidə edilən əsas davranış dəyişiklikləridir.

Travma İlə Başa Çıxmağın Effektiv Yolları

Travmanın təsirlərini azaltmaq və yenidən sağlam həyata qayıtmaq üçün müəyyən addımların atılması zəruridir. Bu prosesdə aşağıdakı strategiyalar tətbiq edilməlidir:

1. Travmanın varlığını qəbul edin: “Bu baş verdi və məni təsirləndirdi” demək, bərpanın ilk və ən vacib addımıdır. Duyğuları bastırmaq əvəzinə onlara yer vermək şəfa üçün zəmin yaradır.
2. Hisslərinizi adlandırın və paylaşın: Nə hiss etdiyinizi yazmaq və ya etibarlı bir şəxslə bölüşmək rahatladıcıdır. “Əsəbləşmişəm”, “çaşqınam” və ya “qorxuram” kimi ifadələrlə duyğunu adlandırmaq fərdi kontrolu artırır.
3. Bədəninizlə əlaqəni bərpa edin: Travma zehin və bədən arasındakı bağı qıra bilər. Yüngül idman, nəfəs məşqləri, yoqa və ya təbiətdə gəzinti bədənə olan güvən hissini geri qaytarır.
4. Təhlükəsizlik hissi qurun: Gündəlik rutinlər yaratmaq, eyni saatda yatıb-oyanmaq zehni sabitlik təmin edir. Sosial çevrədə anlayışlı mühit yaratmaq vacibdir.
5. Sərhədlər qoyun: Öz ehtiyaclarınızı anlamaq və lazım gəldikdə “xeyr” demək, itirilmiş gücü yenidən qazanmağa kömək edir.
6. Peşəkar psixoloji dəstək alın: Travma dərin olduqda peşəkar kömək qaçılmazdır. EMDR, Travma Fokuslu Koqnitiv-Davranış Terapiyası və Somatik Təcrübə kimi üsullar bərpaedici təsirə malikdir.

Unutmayın: Travma sizin zəif olduğunuzu deyil, çox ağır bir yükü təkbaşına daşımağa çalışdığınızı göstərir. Travmadan sonra qırılmaq deyil, yenidən bütövləşmək və sağalmaq mümkündür.