Travma Sonrası Stress Bozukluğu (TSSB)
TSSB-nin Əlamətləri:
TSSB, ümumiyyətlə üç əsas əlamətlə xarakterizə olunur: yenidən yaşama (flashback) və xatirələr, kaşınmalar (avoidance) və artmış həyəcan.
1. Yenidən Yaşama (Reexperiencing) və Xatirələr:
Bu əlamət, travmanın təkrarən yaşanması və təkrarlanması ilə bağlıdır. Şəxs keçmişdə yaşadığı travmatik hadisəni davamlı olaraq "yenidən yaşayır".
Flashback-lər: Şəxs, travmatik hadisəni sanki yenidən yaşar kimi hiss edir, bu, onların real həyatdan uzaqlaşmasına səbəb ola bilər.
Travmatik yuxular: Yuxularında, gündəlik həyatında qarşılaşdıqları qorxuları və travmatik təcrübələri təkrarlaya bilər.
Səs və görüntü reaksiyaları: Hər hansı bir stimul (məsələn, müəyyən bir səs, şəkil və ya vəziyyət) şəxsə travmanı xatırladarsa, həmin şəxs həmin hissləri yenidən yaşayabilir.
2. Kaşınmalar (Avoidance):
TSSB ilə yaşayan şəxslər, travmanın xatırlanmasını və ya ona bənzər vəziyyətlərdən qaçmağa meylli olurlar.
Qarşılaşmaların qaçılması: Şəxs, travmatik hadisə ilə əlaqəli olan insanlardan, yerlərdən və vəziyyətlərdən uzaq durmağa çalışır.
Duygusal bağların azalması: İnsanlar, başqaları ilə emosional əlaqə qurmaqda çətinlik çəkə bilər. Şəxslər, özlərini izolyasiya edərək yaxın əlaqələrdən qaçırlar.
Sosial izolyasiya: TSSB ilə yaşayan insanlar, ümumiyyətlə tək qalmağı üstün tuturlar və ictimai həyatdan uzaq dururlar.
3. Artmış Həyəcan (Hyperarousal):
TSSB, şəxsin bədəninin həddindən artıq reaksiya verməsinə səbəb ola bilər. Bu, insanın həmişə gərgin və hazır olmasına səbəb olur.
Yuxu pozğunluqları: Şəxslər yuxusuzluqdan əziyyət çəkə bilər və gecə yuxusuz qalmağı bacara bilməzlər.
Asabilik: İnsanlar asanlıqla əsəbləşir, mizaçları dəyişir və ya sürətli reaksiyalar verir.
Dikkat pozğunluğu: Şəxs diqqətini toplamaqda çətinlik çəkə bilər, bu da gündəlik həyatda problemlərə yol aça bilər.
Həddindən artıq qorxu: İnsan, hətta təhlükə olmadan da hər zaman bir təhlükə hissi yaşayır.
TSSB-nin Səbəbləri:
TSSB, insanın həyati təhlükəyə düşdüyü, ya da böyük bir travmaya məruz qaldığı vəziyyətlərdən sonra yaranır. Bu travmalar fərqli şəraitlərdə baş verə bilər:
Fiziki və emosional zorakılıq: Şiddət və təcavüz kimi hadisələr TSSB-nin ən yaygın səbəblərindəndir.
Təbii fəlakətlər: Zəlzələlər, daşqınlar, yanğınlar, tufanlar və s. kimi təbii fəlakətlərdən sonra TSSB inkişaf edə bilər.
İş yeri stressi və təhlükələr: Hərbi xidmət, polis və ya başqa təhlükəli işlərdə çalışan insanlar travmatik hadisələrə məruz qala bilər.
Ailə daxilində travmalar: Uşaqlıqda və ya böyüklükdə yaşanan təkrarlanan travmalar, xüsusən də cinsi zorakılıq və ya emosional istismar, TSSB-nin inkişafına səbəb ola bilər.
Qəza və ya ağır xəstəliklər: Şəxsin həyatını təhlükəyə atan ciddi bir qəza və ya xəstəlik, TSSB-yə yol aça bilər.
TSSB-nin Diagnozu:
TSSB-nin diaqnozu mütəxəssis bir psixoloq və ya psixiatr tərəfindən həyata keçirilir. Şəxs tərəfindən göstərilən simptomlar, travmanın yaşandığı müddət və bu simptomların nə qədər davam etdiyi nəzərə alınır. Diagnoz üçün:
Simptomların ən az 1 ay davam etməsi
Şəxsin gündəlik həyatına və funksionallığına əhəmiyyətli təsir etməsi
Travmatik hadisənin açıq-aşkar xatırlanması
TSSB-nin diagnozu qoyulandan sonra, müalicə daha təsirli ola bilər.
TSSB-nin Müalicəsi:
TSSB-nin müalicəsi, travma ilə bağlı simptomları azaltmağa və şəxsin gündəlik həyatını bərpa etməyə yönəldilir. Müalicə üsulları bunlardan ibarətdir:
Psixoterapiya:
Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT): KDT, TSSB ilə yaşayan şəxslərə, travmatik təcrübələrə sağlam şəkildə yanaşmağa və düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir. Şəxslər, öz qorxu və narahatlıqlarını idarə etməyi öyrənirlər.
Ekspozisiya terapiyası: Ekspozisiya terapiyasında, şəxs travmatik hadisəni təhlükəsiz bir mühitdə təkrar yaşamağa məruz qalır. Bu, həmin təcrübənin dəhşətini azaltmağa kömək edir.
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing): Bu terapiya, travma ilə əlaqəli olan negativ xatirələri işləyib, şəxsə bu xatirələrlə daha sağlam bir şəkildə qarşılaşmasına kömək edir.
Dərman müalicəsi:
Antidepressantlar və antianksiyete dərmanları: Bu dərmanlar, depressiya və anksiyetəni idarə etməyə kömək edərək, TSSB-nin simptomlarını azalda bilər.
Antipsikotiklər: Bəzi hallarda, antipsikotiklər TSSB ilə əlaqəli düşüncə və emosional pozulmaları idarə etmək üçün istifadə olunur.
Dəstək və Reabilitasiya:
TSSB ilə yaşayan insanlar üçün sosial dəstək qrupları, ailə və dostların dəstəyi çox önəmlidir. Bu dəstək, şəxsin travma sonrası yaşadığı çətinlikləri daha asan idarə etməsinə kömək edə bilər.
TSSB müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir və düzgün müalicə ilə insanların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Əgər travma sonrası simptomlar uzun müddət davam edərsə və həyat keyfiyyətini mənfi təsir edərsə, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.