Trichotillomania (saç yolma pozğunluğu)
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Trikotillomaniya Nədir? Ümumi Baxış
Trikotillomaniya, şəxsin öz saçını, qaşını və ya kipriyini qoparma istəyi ilə xarakterizə olunan bir psixoloji vəziyyətdir. ICD-11 və DSM-5 diaqnostik sistemlərinə əsasən, bu pozuntu impuls nəzarət pozğunluğu və ya obsessiv-kompulsiv spektr pozuntuları qrupuna daxil edilir. Bu davranış adətən daxili gərginliyi azaltmaq və ya müvəqqəti rahatlıq hissi əldə etmək məqsədilə təkrarlanır.
Trikotillomaniyanın Əsas Xüsusiyyətləri
Bu pozuntu sadəcə bir vərdiş deyil, ciddi bir klinik vəziyyətdir. Aşağıdakı cədvəldə trikotillomaniyanın əsas əlamətləri və onların təsviri verilmişdir:
| Əlamət | Təsviri |
|---|---|
| Daimi saç yolma | Şəxsin təkrar-təkrar saçını qoparma davranışı |
| Yolma sahələrində seyrəklik | Qaş, kiprik və ya saçda nəzərəçarpan boşluqlar və keçəllik |
| Gərginlik və rahatlama döngüsü | Yolmadan əvvəl yaranan daxili gərginlik və sonrakı rahatlama |
| Utanma və gizlətmə | Sosial mühitlərdə saç yolma davranışının gizlədilməsi |
| Funksional pozuntu | Məktəb, iş və ya şəxsi münasibətlərdə yaranan çətinliklər |
Trikotillomaniyanın Yaranma Səbəbləri
Trikotillomaniyanın konkret səbəbi tam olaraq bilinməsə də, mütəxəssislər bir neçə faktorun bu vəziyyətə təsir etdiyini qeyd edirlər. Bu faktorlar bioloji, genetik və emosional amilləri əhatə edir:
- Stres, travma və ağır emosional yüklənmə
- Anksiyete (təşviş) və ya depressiya
- Genetik meyillik (ailə üzvlərində oxşar halların olması)
- Sensoryal ehtiyac (toxunma hissi ilə rahatlama axtarışı)
- Beyindəki dopamin və serotonin sistemlərində yaranan disbalans
Kimlərdə Daha Çox Rast Gəlinir?
Bu pozuntu hər yaşda və cinsdə müşahidə oluna bilsə də, statistik göstəricilər müəyyən qruplarda daha sıx rast gəlindiyini göstərir. Xüsusilə 10–13 yaş arası qız uşaqları və yeniyetmələrdə başlama ehtimalı daha yüksəkdir. Pozuntunun gedişatı xroniki və ya müəyyən dövrlərdə təkrarlanan (epizodik) xarakter daşıya bilər.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Trikotillomaniya diaqnozu peşəkar bir psixoloq və ya psixiatr müayinəsi nəticəsində qoyulur. Diaqnoz prosesində DSM-5 meyarları əsas götürülür:
- Təkrarlayan saç yolma və buna bağlı nəzərəçarpan saç itkisi.
- Davranışı dayandırmaq üçün göstərilən uğursuz cəhdlər.
- Klinik əhəmiyyətli sosial və funksional pozuntuların mövcudluğu.
- Dərinin və saçın dermatoloji baxışı (alopesiya kimi digər tibbi səbəblərin istisna edilməsi).
Müalicə Üsulları
Trikotillomaniyanın müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir və əsasən iki istiqamətdə aparılır:
1. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (CBT) bu pozuntu üçün ən çox tövsiyə edilən üsuldur. Bu çərçivədə Vərdiş Dəyişdirmə Təlimi (HRT) tətbiq edilir ki, bura aşağıdakılar daxildir:
- Yolma davranışını tətikləyən amilləri tanımaq.
- Alternativ davranışlar formalaşdırmaq (məsələn: stress topu sıxmaq).
- Önləyici tədbirlər görmək.
Bundan əlavə, Emosiya Odaklı Terapiya və Mindfulness texnikaları vasitəsilə duyğusal tənzimləmə və özünüqəbul prosesləri gücləndirilir.
2. Dərman Müalicəsi
Anksiyete və obsessiv simptomları idarə etmək üçün SSRİ-lər (məsələn: fluoksetin, sertralin) istifadə oluna bilər. Bəzi hallarda impulsivliyi azaltmaq üçün N-asetil sistein (NAC) köməkçi vasitə kimi tətbiq edilir. Vacib qeyd: Dərman müalicəsi yalnız psixiatr tərəfindən təyin olunmalıdır.
Ailə və Sosial Dəstəyin Önəmi
Sağalma prosesində ətrafdakı insanların yanaşması həlledici rol oynayır. Valideynlər və yaxınlar şəxsi mühakimə etmədən dəstəkləməlidirlər. Bu davranışı sadəcə bir "iradəsizlik" və ya "pis vərdiş" kimi qiymətləndirmək problemi daha da dərinləşdirə bilər. Məktəb və sosial mühitdə anlayışlı yanaşma vacibdir.
Nəticə
Trikotillomaniya müalicə oluna bilən bir psixoloji pozuntudur. Peşəkar dəstəyi ertələməmək, saç itkisi, özünə inam zəifliyi və sosial fobiya kimi uzunmüddətli mənfi təsirlərin qarşısını almağa kömək edir.
