Trichotillomania (saç yolma pozğunluğu)
🔍 Trikotillomaniya nədir?
ICD-11 və DSM-5 diaqnostik sistemlərinə görə, trikotillomaniya impuls nəzarət pozğunluğu və ya obsessiv-kompulsiv spektr pozuntuları arasında qiymətləndirilir.
Bu davranış şəxsin istəyi olmadan, ancaq daxili gərginliyi azaltmaq və ya rahatlama hissi yaşamaq üçün təkrarlanır.
📊 Əsas xüsusiyyətlər
ƏlamətTəsviri
Daimi saç yolmaŞəxsin təkrar-təkrar saçını qoparma davranışı
Yolma sahələrində seyrəklik və ya keçəllikQaş, kiprik, saçda görünən boşluqlar
Gərginlik və rahatlama döngüsüYolmadan əvvəl daxili gərginlik, sonra rahatlama
Utanma və gizlətmə davranışıSosial vəziyyətlərdə saç yolma gizlənir
Funksional pozuntuMəktəb, iş və ya münasibətlərdə çətinlik
🧠 Niyə olur? — Səbəblər
Trikotillomaniyanın konkret səbəbi tam bilinməsə də, aşağıdakı faktorlar təsir edə bilər:
Stres, travma və emosional yüklənmə
Anksiyete və ya depressiya
Genetik meyillik (ailədə oxşar hallar varsa)
Sensoryal ehtiyac (toxunma hissi ilə rahatlama)
Beyində dopamin və serotonin sistemlərində disbalans
👧 Kimlərdə daha çox rast gəlinir?
Ən çox qız uşaqları və yeniyetmələrdə başlayır (10–13 yaş arası)
Hər yaşda və cinsdə görünə bilər
Gedişi xroniki və epizodik ola bilər
🩺 Diaqnoz necə qoyulur?
Psixoloq və ya psixiatr müayinəsi
DSM-5 meyarlarına uyğun:
Təkrarlayan saç yolma və buna bağlı saç itkisi
Davranışı dayandırmaq üçün səy göstərildiyi halda uğursuzluq
Klinik əhəmiyyətli sosial və funksional pozuntu
Dərinin və saçın dermatoloji baxışı — başqa səbəblər istisna edilir (məsələn: alopesiya)
🛠️ Müalicə üsulları
1. Psixoterapiya
🧩 Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (CBT)
Ən çox tövsiyə edilən üsuldur
Vərdiş Dəyişdirmə Təlimi (HRT) tətbiq edilir:
Yolma davranışını tanımaq
Alternativ davranış formalaşdırmaq (məsələn: stress topu sıxmaq)
Tətikləyiciləri öyrənmək və önləyici tədbirlər
🌱 Emosiya Odaklı Terapiya və ya Mindfulness texnikaları
Duyğusal tənzimləməni gücləndirmək
Özünüqəbul və fərqindəlik artırılır
2. Dərman müalicəsi
SSRİ-lər (məs: fluoksetin, sertralin) — anksiyete və obsessiv simptomlar üçün
N-asetil sistein (NAC) — bəzi hallarda impulsivliyi azaltmağa kömək edir
❗ Dərman yalnız psixiatr tərəfindən yazılmalıdır.
👓 Ailə və sosial dəstək
Valideyn və ya yaxınlar mühakimə etmədən dəstək olmalıdır
Yolma davranışını "iradəsizlik" və ya "pis vərdiş" kimi görmək problemi dərinləşdirə bilər
Məktəb və sosial mühitdə hörmətli və anlayışlı yanaşma vacibdir
💡 Nəticə
Trikotillomaniya müalicə oluna bilən bir psixoloji pozuntudur. Ertələmədən dəstək almaq, bu davranışın uzunmüddətli təsirlərini (məsələn: saç itkisi, özünə inam zəifliyi, sosial fobiya) önləməyə kömək edir.