Trichotillomania (saç yolma pozğunluğu)
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Trikotillomaniya Nədir? Ümumi Baxış
Trikotillomaniya, fərdin öz saçını, qaşını və ya kipriyini qoparmaq istəyinə qarşı dura bilmədiyi bir psixoloji vəziyyətdir. ICD-11 və DSM-5 diaqnostik sistemlərinə əsasən, bu pozuntu impuls nəzarət pozğunluğu və ya obsessiv-kompulsiv spektr pozuntuları kateqoriyasında qiymətləndirilir. Bu davranış, adətən şəxsin iradəsindən asılı olmayaraq, daxili gərginliyi azaltmaq və ya müvəqqəti rahatlama hissi əldə etmək məqsədilə təkrarlanır.
Trikotillomaniyanın Əsas Xüsusiyyətləri
Trikotillomaniya sadəcə bir vərdiş deyil, ciddi klinik əlamətləri olan bir vəziyyətdir. Bu pozuntunun əsas xüsusiyyətləri aşağıdakı cədvəldə əks olunmuşdur:
| Əlamət | Təsviri |
|---|---|
| Daimi saç yolma | Şəxsin təkrar-təkrar saçını qoparma davranışı |
| Görünən boşluqlar | Yolma sahələrində (qaş, kiprik, saç) yaranan seyrəklik və ya keçəllik |
| Gərginlik döngüsü | Yolmadan əvvəl artan daxili gərginlik, sonra gələn rahatlama |
| Gizlətmə meyli | Sosial vəziyyətlərdə yaranan utanma hissi və davranışı gizlətmə cəhdləri |
| Funksional pozuntu | Məktəb, iş və ya şəxsi münasibətlərdə yaranan çətinliklər |
Trikotillomaniyanın Səbəbləri Nələrdir?
Trikotillomaniyanın konkret səbəbi tam olaraq bilinməsə də, mütəxəssislər bir neçə faktorun bu vəziyyətin inkişafına təsir etdiyini vurğulayırlar:
- Psixoloji faktorlar: Stres, keçmiş travmalar və ağır emosional yüklənmə.
- Müşayiət edən pozuntular: Anksiyete (təşviş) və ya depressiya.
- Genetik meyillik: Ailə üzvlərində oxşar halların müşahidə olunması.
- Sensoryal ehtiyac: Toxunma hissi vasitəsilə rahatlıq tapma istəyi.
- Neyrobioloji amillər: Beyindəki dopamin və serotonin sistemlərində yaranan disbalans.
Kimlər Risk Qrupuna Daxildir?
Bu pozuntu hər yaşda və cinsdə müşahidə oluna bilsə də, bəzi qruplarda daha sıx rast gəlinir. Xüsusilə 10–13 yaş arası qız uşaqları və yeniyetmələrdə başlama ehtimalı daha yüksəkdir. Pozuntunun gedişatı xroniki ola bilər və ya müəyyən dövrlərdə kəskinləşən epizodik xarakter daşıya bilər.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Diaqnoz prosesi mütləq bir psixoloq və ya psixiatr müayinəsi ilə həyata keçirilməlidir. DSM-5 meyarlarına uyğun olaraq aşağıdakı şərtlər nəzərə alınır:
- Təkrarlayan saç yolma və buna bağlı nəzərəçarpan saç itkisinin olması.
- Davranışı dayandırmaq üçün göstərilən səylərin uğursuzluqla nəticələnməsi.
- Vəziyyətin klinik əhəmiyyətli sosial və funksional pozuntulara yol açması.
- Dermatoloji baxış vasitəsilə saç itkisinin digər tibbi səbəblərinin (məsələn, alopesiya) istisna edilməsi.
Müalicə Üsulları
1. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (CBT) trikotillomaniya müalicəsində ən effektiv və tövsiyə edilən üsuldur. Bu çərçivədə Vərdiş Dəyişdirmə Təlimi (HRT) tətbiq edilir:
- Yolma davranışını tətikləyən amilləri tanımaq.
- Alternativ davranışlar formalaşdırmaq (məsələn, stress topu sıxmaq).
- Önləyici tədbirlər planlamaq.
Bundan əlavə, Emosiya Odaklı Terapiya və Mindfulness texnikaları ilə fərdin duyğusal tənzimləmə bacarıqları və özünüqəbul hissi artırılır.
2. Dərman Müalicəsi
Bəzi hallarda psixiatr tərəfindən dərman müalicəsi tətbiq oluna bilər:
- SSRİ-lər: Anksiyete və obsessiv simptomları idarə etmək üçün (məs: fluoksetin, sertralin).
- N-asetil sistein (NAC): İmpulsivliyi azaltmağa kömək edən vasitə kimi.
Vacib qeyd: Dərman müalicəsi yalnız ixtisaslaşmış bir psixiatr tərəfindən təyin edilməlidir.
Ailə və Sosial Dəstəyin Önəmi
Trikotillomaniya ilə mübarizə aparan şəxslər üçün ətrafdakıların yanaşması həlledicidir. Valideynlər və yaxınlar bu vəziyyəti "iradəsizlik" və ya "pis vərdiş" kimi qiymətləndirməməli, mühakimə etmədən dəstək olmalıdırlar. Məktəb və sosial mühitdə anlayışlı yanaşma, fərdin özünə inamını bərpa etməsinə kömək edir.
Nəticə
Trikotillomaniya müalicə oluna bilən bir psixoloji pozuntudur. Zamanında peşəkar dəstək almaq, saç itkisi, özünə inam zəifliyi və sosial fobiya kimi uzunmüddətli mənfi təsirlərin qarşısını almaq üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
