Trombosit xəstəlikləri

Əsas Trombosit Xəstəlikləri və Onların Təsnifatı

Trombosit xəstəlikləri, qan laxtalanması və qanaxmanın idarə edilməsində kritik rol oynayan elementlərin funksional və ya kəmiyyət pozğunluqlarını əhatə edir. Trombositlərin sayı və funksiyası pozulduqda, orqanizmdə ciddi qanaxma riskləri və ya həddindən artıq laxtalanma (tromboz) halları baş verə bilər. Bu yazıda trombositopeniya, trombositoz, İTP, TTP və HİT kimi əsas patologiyaların səbəbləri, simptomları və müasir müalicə üsulları ətraflı izah olunur.

1. Trombositopeniya (Aşağı Trombosit Səviyyəsi)

Trombositopeniya, qanda trombositlərin sayının normal həddən aşağı olması vəziyyətidir. Bu patologiya qan laxtalanma mexanizmini pozaraq müxtəlif dərəcəli qanaxmalara yol açır. Trombositopeniyanın yaranmasında dərmanlar, infeksiyalar, otoimmun xəstəliklər və qan xərçəngləri kimi müxtəlif faktorlar rol oynayır.

Trombositopeniyanın Səbəbləri

• Autoimmun xəstəliklər: İmmun sistemin trombositləri səhvən hədəf alaraq məhv etməsi (məsələn, İTP).
• Kimyaterapiya və radioterapiya: Sümük iliyində trombosit istehsalının azalması.
• Virus infeksiyaları: HİV, hepatit və ya Epstein-Barr virusu.
• Sümük iliyi xəstəlikləri: Aplastik anemiya və ya leykemiya.
• Dərmanlar: Xüsusilə heparin kimi qan durulducular.

Simptomlar və Müalicə

Bu vəziyyətin əsas simptomları arasında tez-tez yaranan qançırlar, dəri altında peteşiya (kiçik qırmızı nöqtələr), diş əti və burun qanaxmaları, ağır menstruasiya və qanlı ifrazatlar yer alır. Müalicə prosesində aşağıdakı üsullar tətbiq edilir:

1. Steroidlər: İmmun sistemin destruktiv fəaliyyətini dayandırmaq üçün.
2. İmmunoglobulinlər: Venadaxili tətbiq vasitəsilə qanaxmanın qarşısını almaq üçün.
3. Trombosit köçürülməsi: Səviyyə kritik həddə çatdıqda tətbiq olunur.
4. Splenektomiya: Dalağın çıxarılması (xüsusilə İTP hallarında).

2. Trombositoz (Yüksək Trombosit Səviyyəsi)

Trombositoz, qanda trombosit sayının normadan çox olmasıdır və iki əsas növə ayrılır:

• İkincili (reaktiv) trombositoz: İnfeksiya, iltihab və ya cərrahiyyə sonrası yaranan müvəqqəti haldır.
• Esensial trombositemiya (birincili): Sümük iliyində nəzarətsiz istehsalla xarakterizə olunan nadir qan xəstəliyidir.

3. İmmun Trombositopenik Purpura (İTP)

İTP, immun sistemin trombositləri zərərli cisim kimi qəbul edərək məhv etdiyi otoimmun bir xəstəlikdir. Xəstəlik kəskin və ya xroniki formada inkişaf edə bilər. Simptomları arasında qançırlar, uzunmüddətli qanaxmalar və qızdırma müşahidə olunur.

Müalicə variantları:

• Kortikosteroidlər və İmmunoglobulinlər (IVIG).
• Rituximab: İmmun hüceyrələri hədəf alan spesifik dərman.
• Splenektomiya və zərurət yarandıqda trombosit köçürülməsi.

4. Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP)

TTP, kiçik qan damarlarında anormal laxtalanma ilə xarakterizə olunan, həyati təhlükə yaradan nadir bir vəziyyətdir. Bu proses beyin, ürək və böyrəklər kimi həyati orqanlara ciddi ziyan vura bilər. Müalicədə Plazmaferez (plazmanın dəyişdirilməsi) əsas üsul hesab olunur. Bundan əlavə, kortikosteroidlər və immunosupressiv dərmanlar tətbiq edilir.

5. Heparinlə Əlaqəli Trombositopeniya (HİT)

HİT, heparin istifadəsinə qarşı yaranan immun reaksiyadır. Burada paradoksal bir vəziyyət yaranır: trombosit sayı azalır, lakin laxtalanma riski kəskin artır.

• Əsas Simptomlar: Dərin venaların trombozu, ağciyər emboliyası və nəfəs darlığı.
• Müalicə: Heparin dərhal dayandırılmalı və alternativ antikoaqulyantlar (məsələn, danaparoid və ya argatroban) təyin edilməlidir.

Trombosit Xəstəliklərinin Diaqnozu

Dəqiq diaqnoz üçün aşağıdakı laborator testlər tətbiq edilir:

• Tam qan sayımı (TQS): Hüceyrə sayının qiymətləndirilməsi.
• Periferik qan yaxması: Mikroskopik analiz.
• Trombosit funksiya testləri: Laxtalanma qabiliyyətinin yoxlanılması.
• Antikor və Genetik testlər: Otoimmun və kompleks səbəblərin müəyyən edilməsi.

Nəticə: Trombosit xəstəliklərində erkən diaqnoz, həyat keyfiyyətini qorumaq və ağır fəsadların qarşısını almaq üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.