Trombosit xəstəlikləri

Əsas Trombosit Xəstəlikləri

1. Trombositopeniya (Aşağı Trombosit Səviyyəsi)

Trombositopeniya, qanda trombositlərin sayının normaldan az olması vəziyyətidir. Bu vəziyyət qan laxtalanmasının pozulmasına və qanaxmalara səbəb ola bilər. Trombositopeniyanın müxtəlif səbəbləri ola bilər, o cümlədən dərmanlar, infeksiyalar, otoimmun xəstəliklər və qan xərçəngləri.

Səbəblər:

Autoimmun xəstəliklər: Məsələn, İmmun Trombositopenik Purpura (İTP), immun sistemin trombositləri yanlışlıqla hədəf alaraq məhv etməsi ilə yaranır.

Kimyaterapiya və radioterapiya: Bu müalicələr sümük iliyində trombositlərin istehsalını azalda bilər.

Virus infeksiyaları: HİV, hepatit və ya Epstein-Barr virusu kimi bəzi viruslar trombositopeniyaya səbəb ola bilər.

Sümük iliyi xəstəlikləri: Aplastik anemiya və ya leykemiya kimi sümük iliyi xəstəlikləri trombositlərin istehsalında problemlər yarada bilər.

Dərmanlar: Bəzi dərmanlar, o cümlədən qan durulducular (heparin) trombositopeniyaya səbəb ola bilər.

Simptomlar:

Tez-tez və ya asanlıqla yaranan qançırlar

Dəri altında kiçik qırmızı və ya bənövşəyi nöqtələr (peteşiya)

Uzun müddətli qanaxma (diş ətindən, burundan və ya kiçik kəsiklərdən)

Qadınlarda ağır menstruasiya

Qanlı sidik və ya nəcis

İç orqanlarda qanaxma (ağır hallarda)

Müalicə:

Steroidlər: İmmun sistemin trombositləri məhv etməsinin qarşısını almaq üçün.

İmmunoglobulinlər: Qanaxmanın qarşısını almaq üçün venadaxili immunoglobulinlər istifadə oluna bilər.

Trombosit köçürməsi: Trombosit səviyyəsi çox aşağı olduqda və ya qanaxma riski yüksək olduqda köçürmə tələb oluna bilər.

Splektomiya (dalağın çıxarılması): İmmun Trombositopenik Purpura (İTP) kimi xəstəliklərdə dalaq trombositləri məhv edə bilər, bu halda dalağın çıxarılması müalicə variantı ola bilər.

2. Trombositoz (Yüksək Trombosit Səviyyəsi)

Trombositoz, qanda trombositlərin sayının normadan çox olması vəziyyətidir. Trombositoz iki əsas növə ayrılır:

İkincili (reaktiv) trombositoz: İnfeksiya, iltihab, cərrahiyyə və ya qan itkisi kimi hallar səbəbindən yaranan müvəqqəti bir vəziyyətdir.

Esensial trombositemiya (birincili trombositoz): Sümük iliyində trombositlərin nəzarətsiz çoxalması ilə xarakterizə olunan nadir bir qan xəstəliyidir. Bu xəstəlik tromboz (qan laxtalanması) və ya qanaxma riskini artırır.

Səbəblər:

İltihabi xəstəliklər (artrit, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri)

İnfeksiyalar

Dəmir çatışmazlığı anemiyası

Esensial trombositemiya

Cərrahi əməliyyatlar və ya travmalar

Simptomlar:

Baş ağrıları və başgicəllənmə

Əllərdə və ya ayaqlarda keyləşmə və yanma hissi

Sinə ağrısı

Görmə pozğunluqları

Tez-tez qan laxtalanması (tromboz) və ya nadir hallarda qanaxmalar

Müalicə:

Aspirin: Qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün kiçik dozalı aspirin istifadə olunur.

Trombosit azaldıcı dərmanlar: Esensial trombositemiyada hidroksiurea kimi dərmanlar trombositlərin istehsalını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə edilir.

Flebotomiya: Qan qatılığı çox yüksək olduqda müəyyən miqdarda qan çıxarıla bilər.

3. İmmun Trombositopenik Purpura (İTP)

İmmun Trombositopenik Purpura (İTP), immun sistemin trombositləri məhv etməsi ilə nəticələnən otoimmun bir xəstəlikdir. ITP zamanı immun sistem trombositləri zərərli bir cisim kimi qəbul edir və onları məhv edir. Nəticədə qanda trombosit səviyyəsi azalır və qanaxma riski artır. ITP kəskin və ya xroniki forma ala bilər.

Simptomlar:

Qançır və peteşiyalar (kiçik qan ləkələri)

Uzun müddət davam edən qanaxmalar (diş ətləri, burun, menstruasiya)

Qanlı sidik və ya nəcis

Qızdırma və titrəmə

Müalicə:

Kortikosteroidlər: İmmun sistemin trombositləri məhv etməsinin qarşısını almaq üçün.

İmmunoglobulinlər (IVIG): Qanaxmanın qarşısını almaq üçün tez-tez istifadə edilir.

Rituximab: İmmun hüceyrələri hədəf alan bir dərmandır və immun trombositopeniyanı müalicə edə bilər.

Dalağın çıxarılması (splenektomiya): Dalağın çıxarılması, ITP xəstələrində trombositlərin məhv edilməsinin qarşısını almaq üçün bir müalicə variantıdır.

Trombosit köçürməsi: Qanaxma riski yüksək olduqda trombosit köçürməsi tələb oluna bilər.

4. Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP)

Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP) nadir, lakin həyati təhlükə yaradan bir xəstəlikdir. Bu vəziyyətdə kiçik qan damarlarında anormal qan laxtalanması baş verir, bu da trombositlərin və qırmızı qan hüceyrələrinin məhv olmasına və bədəndə çoxlu qan laxtalarının yaranmasına səbəb olur. TTP bədənin müxtəlif orqanlarına, o cümlədən beyinə, ürəyə və böyrəklərə ciddi ziyan verə bilər.

Səbəblər:

Otoimmun proseslər

Genetik mutasiyalar

Kimyaterapiya və bəzi dərmanlar

Simptomlar:

Qızdırma və zəiflik

Qançır və peteşiyalar

Nevroloji simptomlar (şüur pozğunluğu, başgicəllənmə, görmə problemləri)

Böyrək funksiyalarında pozğunluq

Sinə ağrısı və nəfəs darlığı

Müalicə:

Plazmaferez: TTP müalicəsində əsas üsuldur. Qanda anormal qan laxtalarını çıxarmaq və plazmanı dəyişdirmək üçün istifadə olunur.

Kortikosteroidlər: İmmun sistemin trombositləri məhv etməsinin qarşısını almaq üçün.

İmmunosupressiv dərmanlar: İmmun sistemin aktivliyini azaltmaq üçün.

Trombosit köçürməsi: Ağır hallarda və trombosit sayı çox azaldıqda istifadə olunur.

5. Heparinlə əlaqəli Trombositopeniya (HIT)

Heparinlə əlaqəli trombositopeniya (HIT), heparin adlı qan durulducu dərmana qarşı immun reaksiyasından qaynaqlanan ciddi bir vəziyyətdir. Heparinlə əlaqəli trombositopeniya zamanı trombositlər heparinlə qarşılıqlı təsirə girərək qan laxtalanmasına səbəb ola bilər. HIT zamanı trombosit sayı azalır, lakin paradoksal olaraq laxtalanma riski artır.

Simptomlar:

Dərin venaların trombozu (qol və ya ayaqlarda şişkinlik və ağrı)

Ağciyər emboliyası (nəfəs darlığı və sinə ağrısı)

Qançır və peteşiyalar

Uzun müddətli qanaxma

Müalicə:

Heparinin dayandırılması: HIT inkişaf etdikdə dərhal heparin dayandırılmalıdır.

Alternativ antikoaqulyantlar: Heparin əvəzinə digər qan durulducu dərmanlar təyin edilə bilər (məsələn, danaparoid və ya argatroban).

Qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün antikoaqulyantlar: HIT zamanı qan laxtalanması riski yüksək olduğu üçün bu dərmanlar istifadə olunur.

Trombosit Xəstəliklərinin Diaqnozu

Trombosit xəstəliklərinin diaqnozu bir neçə test vasitəsilə aparılır:

Tam qan sayımı (TQS): Trombositlərin sayı və digər qan hüceyrələrinin dəyərləri qiymətləndirilir.

Periferik qan yaxması: Trombositlərin mikroskop altında forması və tərkibi təhlil edilir.

Trombosit funksiyası testləri: Trombositlərin laxtalanma qabiliyyəti və funksiyası qiymətləndirilir.

Antikor testləri: Trombositopeniyanın otoimmun səbəblərini müəyyən etmək üçün antikor testləri aparılır.

Plazmaferez və genetik testlər: Nadir və kompleks xəstəliklərin diaqnozu üçün istifadə edilə bilər (məsələn, TTP və HIT hallarında).

Nəticə

Trombosit xəstəlikləri qan laxtalanmasının və qanaxmanın idarə edilməsində mühüm rol oynayır. Trombositlərin sayı və funksiyası pozulduqda qanaxma riski artar və ya həddindən artıq laxtalanma baş verə bilər. Bu xəstəliklər arasında trombositopeniya, trombositoz, İTP, TTP və HIT kimi ciddi hallar mövcuddur. Erkən diaqnoz və müalicə xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaqda və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqda mühüm rol oynayır.