Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bipolyar pozğunluq

Bipolyar pozğunluğun növləri:

Bipolyar pozğunluğun bir neçə növü vardır və onların hər biri fərqli əhval dəyişiklikləri və davranışlarla xarakterizə olunur:

1. Bipolyar I pozğunluq:

Maniya dövrləri: Bu növ bipolyar pozğunluqda uşaqlarda və yeniyetmələrdə həddindən artıq yüksək əhval-ruhiyyə, enerjinin çoxalması və impulsiv davranışlarla xarakterizə olunan manik epizodlar baş verir. Bu dövrlər həftələrlə və ya daha uzun müddət davam edə bilər və məktəbdə, sosial həyatda və ailədə problemlərə yol açar.

Depressiya dövrləri: Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bu dövrlərdə əhval-ruhiyyə çox aşağı olur, kədər, ümidsizlik və enerjinin azalması kimi əlamətlər görülür. Bu dövrlər də uzun müddət davam edə bilər.

2. Bipolyar II pozğunluq:

Bu növdə uşaqlar və yeniyetmələr tam maniya epizodları keçirmir, amma hipomaniya adlanan daha yüngül manik epizodlar olur. Depressiv epizodlar isə çox dərin ola bilər. Hipomaniyaya baxmayaraq, uşağın həyatında ciddi problemlər yarana bilər.

3. Siklotimiya (Siklotimik pozğunluq):

Bu növdə uşaqlar və yeniyetmələrdə maniya və depressiya dövrləri daha yüngül formada olur, lakin bu əhval dəyişiklikləri davamlı olur. Siklotimiya zamanı uşağın əhvalı bir neçə gün ərzində dəyişə bilər.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bipolyar pozğunluğun əlamətləri:

Bipolyar pozğunluq uşaqlar və yeniyetmələr arasında fərqli əlamətlərlə ortaya çıxa bilər. Əsasən manik və depressiv epizodlar fərqli simptomlarla müşahidə olunur:

Maniya dövrünün əlamətləri:

Həddindən artıq enerjili və hiperaktiv olmaq: Uşaq normaldan çox enerjili ola bilər, həddindən artıq danışa, çox hərəkət edə və dayanmadan fəaliyyət göstərmək istəyə bilər.

Yuxuya ehtiyacın azalması: Uşaq az yatmağa başlasa da, yorğun görünməyə bilər. O, yuxuya ehtiyac duymadığını iddia edə bilər.

Tez-tez qəzəblənmə və ya əsəbilik: Uşaq çox qəzəbli və ya əsəbi ola bilər, kiçik problemlərə kəskin reaksiya verə bilər.

İmpulsiv və riskli davranışlar: Uşaq düşünmədən impulsiv hərəkətlər edə bilər (məsələn, yüksək sürətlə velosiped sürmək, təhlükəli oyunlar oynamaq və ya qəribə davranışlar göstərmək).

Özünü müstəsna və ya güclü hiss etmək: Uşaq özünü digərlərindən üstün, güclü və qeyri-real bir şəkildə bacarıqlı hiss edə bilər. Özünə həddən artıq inam göstərə bilər.

Diqqəti toplamaq və tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkmək: Həddindən artıq enerjili olduğu üçün uşaq diqqətini toplamaqda və müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkə bilər.

Depressiya dövrünün əlamətləri:

Davamlı kədər və ya ümidsizlik: Uşaqlar depressiya dövründə dərin kədər hissi yaşayır və ümidsizlik halları müşahidə olunur.

Enerji çatışmazlığı və yorğunluq: Uşaq çox yorğun ola bilər, sadə işləri belə etməkdə çətinlik çəkər və heç bir fəaliyyətə maraq göstərməz.

Əvvəlki maraqlarını itirmək: Uşaqlar daha əvvəl xoşladığı oyunlara, dostluq münasibətlərinə və ya məktəb fəaliyyətlərinə qarşı marağını itirə bilər.

Yuxu problemləri: Depressiya dövründə uşaqlarda yuxu çoxluğu və ya yuxusuzluq müşahidə oluna bilər.

İştahanın azalması və ya artması: Uşaqlar yemək yemə davranışında dəyişiklik göstərə bilər və bu onların çəkisinə təsir edə bilər.

Özünə inamın azalması və özünə tənqid: Uşaq özünü çox dəyərsiz hiss edə və ya özünü günahlandırmağa meylli ola bilər.

İntihar düşüncələri: Ağır hallarda uşaqlarda intihar düşüncələri və ya özünə zərər vermək cəhdləri ola bilər.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bipolyar pozğunluğun səbəbləri:

Bipolyar pozğunluğun dəqiq səbəbi tam aydın deyil, lakin bir sıra amillər bu pozğunluğun inkişafında rol oynayır:

1. Genetik amillər:

Bipolyar pozğunluq olan uşaqların valideynlərində və ya yaxın qohumlarında da bu vəziyyətin mövcud olma ehtimalı yüksəkdir. Genetik meyillilik bipolyar pozğunluq riskini artırır.

2. Bioloji amillər:

Beyindəki kimyəvi maddələrin (dopamin, serotonin) balanssızlığı uşaqlarda əhval-ruhiyyə və davranışların tənzimlənməsinə təsir göstərərək bipolyar pozğunluğun inkişafına səbəb ola bilər.

3. Psixososial amillər:

Ailə daxili münaqişələr, travmatik hadisələr (sevdiklərini itirmək, zorakılıq) və ya stres uşaqlarda bipolyar pozğunluğun tətiklənməsinə səbəb ola bilər.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bipolyar pozğunluğun diaqnozu:

Bipolyar pozğunluğun diaqnozu uşaqlar və yeniyetmələr üçün bir qədər çətin ola bilər, çünki onların əhval dəyişiklikləri yaşla və ya başqa problemlərlə əlaqəli ola bilər. Diaqnoz adətən psixi sağlamlıq mütəxəssisləri (psixiatr və ya psixoloq) tərəfindən aparılır və aşağıdakılar nəzərə alınır:

Simptomların tarixi: Uşağın əhval dəyişikliyi epizodlarının müddəti, şiddəti və tezliyi qiymətləndirilir. Manik və depressiv dövrlərin ardıcıllığı diqqətlə izlənir.

Ailə tarixi: Bipolyar pozğunluğun ailədə olub-olmaması diaqnozun qoyulmasında əhəmiyyətlidir. Genetik meyillilik diaqnoza kömək edir.

Psixoloji testlər və müayinə: Psixoloq uşağın emosional vəziyyətini və əhval-ruhiyyə dəyişikliyini qiymətləndirmək üçün xüsusi testlər və müayinə üsulları tətbiq edə bilər.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bipolyar pozğunluğun müalicəsi:

Bipolyar pozğunluğun müalicəsi əhval dəyişikliklərini idarə etmək və uşağın həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün müxtəlif üsullardan ibarət ola bilər. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:

1. Dərman müalicəsi:

Bipolyar pozğunluğu olan uşaqlarda manik və depressiv epizodları idarə etmək üçün dərman müalicəsi təyin edilə bilər. Bu dərmanlara əhval sabitləşdiriciləri, antidepresanlar və ya antipsikotiklər daxil ola bilər. Dərmanlar psixiatr nəzarəti altında istifadə olunmalıdır.

2. Psixoterapiya:

Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) uşaqlarda bipolyar pozğunluğun müalicəsində effektivdir. Bu terapiya vasitəsilə uşaq öz emosiyalarını və davranışlarını daha yaxşı anlamağı və idarə etməyi öyrənir.

Ailə terapiyası uşağın valideynlərinə və ailə üzvlərinə düzgün dəstək göstərmək üçün vacibdir. Ailə üzvlərinə uşağın bipolyar pozğunluğunu idarə etməkdə necə kömək edə biləcəkləri öyrədilir.

3. Əhval-ruhiyyə izlənməsi:

Uşaqların əhval dəyişikliklərini izləmək üçün gündəlik əhval izləmə cədvəlləri istifadə edilə bilər. Bu, manik və depressiv epizodların təkrarlandığını erkən aşkar etmək üçün faydalıdır.

4. Sosial dəstək:

Məktəb mühitində və sosial fəaliyyətlərdə uşağa dəstək vermək, onun sosial münasibətlərini inkişaf etdirmək və tənhalıqdan qaçmaq üçün vacibdir. Məktəbdə psixoloji məsləhət xidməti dəstək ola bilər.

5. Sağlam həyat tərzi:

Uşaqlarda düzgün yuxu rejimi, balanslı qidalanma və fiziki fəaliyyət bipolyar pozğunluğun idarə edilməsinə kömək edə bilər. Sağlam həyat tərzi emosional sabitliyin qorunmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

Valideynlər üçün tövsiyələr:

Bipolyar pozğunluğu olan uşaqlar və yeniyetmələr üçün valideyn dəstəyi çox vacibdir. Valideynlər aşağıdakı strategiyalardan istifadə edərək uşaqlarına kömək edə bilərlər:

Əhval-ruhiyyə dəyişikliklərini izləmək: Uşağın əhvalında və davranışlarında baş verən dəyişiklikləri izləmək vacibdir. Valideynlər uşağın manik və ya depressiv epizodlarının başlanğıcını tanımağı öyrənməlidirlər.

Uşağı emosional dəstəklə təmin etmək: Uşaq hər iki epizod zamanı emosional dəstəyə ehtiyac duyur. Valideynlər uşağın emosional vəziyyətini başa düşməli və onu tənqid etməməli, anlayışlı və dəstəkləyici olmalıdırlar.

Dərman müalicəsinə uyğun davranmaq: Əgər uşağa dərman təyin olunubsa, valideynlər dərmanların düzgün və davamlı istifadəsini izləməlidirlər.

Müalicə prosesinə aktiv iştirak etmək: Valideynlər psixoterapiya və müalicə prosesinə fəal şəkildə qoşulmalı və müalicə mütəxəssisləri ilə əməkdaşlıq etməlidirlər.

Nəticə:

Bipolyar pozğunluq, uşaqlar və yeniyetmələr üçün ciddi emosional və sosial çətinliklər yarada bilər. Erkən diaqnoz və müalicə vasitəsilə bipolyar pozğunluğu idarə etmək və uşağın həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Uşağın düzgün müalicə alması, psixoterapiya və sosial dəstək vasitəsilə emosional stabillik təmin edilə bilər. Valideynlərin və mütəxəssislərin dəstəyi uşağın bu vəziyyəti daha asan idarə etməsinə kömək edəcək.