Vertigo nədir, hansı formaları var, diaqnostika və müalicəsi
Vertigonun Formları:
Vertigonun bir neçə fərqli forması var və bunlar adətən problemin mənbəyinə görə fərqlənir:
1. Periferik Vertigo:
Benign Paroksismal Pozisyonal Vertigo (BPPV): Vertigonun ən yaygın formasıdır. Başın müəyyən mövqelərdə olması ilə bağlı olaraq qısa müddətli başgicəllənmə epizodları yaranır. BPPV, daxili qulaqda kalsium karbonat kristallarının (otolitlər) yer dəyişməsi ilə əlaqəlidir.
Meniere Xəstəliyi: Daxili qulaqda maye təzyiqinin artması nəticəsində ortaya çıxır. Meniere xəstəliyi ilə əlaqəli vertigo epizodları uzun sürə bilər və qulaqda tıxac, tinnitus (qulaqda zəng səsi) və eşitmə itkisi ilə müşayiət oluna bilər.
Vestibulyar Neyronit: Daxili qulağın sinir sisteminin iltihabı nəticəsində yaranır. Bu vəziyyət birdən-birə ortaya çıxan şiddətli başgicəllənmə və balanssızlıq hissi ilə xarakterizə olunur.
Labirintit: Daxili qulağın iltihabı ilə əlaqəli olan bu vəziyyət həm vertigoya, həm də eşitmə itkisinin müvəqqəti və ya daimi olmasına səbəb ola bilər.
2. Mərkəzi Vertigo:
Mərkəzi vertigo, beyindəki problemlərdən qaynaqlanır və daha nadirdir. Bunun səbəbləri daha ciddi ola bilər:
Migren: Migren baş ağrısı ilə əlaqəli vertigo ola bilər. Bu vəziyyətdə başgicəllənmə, baş ağrısından əvvəl, baş ağrısı ilə birlikdə və ya baş ağrısından sonra baş verə bilər.
Serebellar İnfarkt və ya Hemorragiyalar: Beyincikdə qan axınının pozulması və ya qanama nəticəsində mərkəzi vertigo yarana bilər.
Serebral Şişlər: Beyindəki şişlər də mərkəzi vertigoya səbəb ola bilər. Bu, vertigonun davamlı olmasına və zamanla pisləşməsinə səbəb ola bilər.
Multipl Skleroz: Sinir sisteminin xəstəliklərindən biri olan Multipl Skleroz (MS) da vertigoya səbəb ola bilər.
Vertigonun Diaqnostikası:
Vertigo diaqnozunun qoyulması üçün bir neçə addım atılır:
1. Klinik Müsahibə və Tarixçə:
Həkim əvvəlcə simptomlar, başgicəllənmənin necə başladığı, nə qədər davam etdiyi, müşayiət olunan digər simptomlar (məsələn, tinnitus, eşitmə itkisi, baş ağrısı) və mümkün təhrikedici faktorlar haqqında məlumat toplayır.
2. Fiziki Müayinə:
Nistagmusun yoxlanılması: Gözlərin qeyri-iradi hərəkətləri (nistagmus) vertigoya səbəb olan daxili qulaq və ya beyin problemlərini göstərir.
Romberg testi: Bu testdə şəxs ayaq üstə durur və gözlərini bağlayır. Bu zaman bədənin yırğalanma dərəcəsi yoxlanılır.
Başın və bədənin mövqeyi testləri: BPPV üçün Dix-Hallpike testi kimi xüsusi testlər tətbiq olunur.
3. Laboratoriya və Görüntüləmə Testləri:
Qulaq testi (Audiometriya): Eşitmə qabiliyyətini ölçmək və daxili qulaq problemlərini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Elektronistagmografi (ENG) və ya Videonistagmografi (VNG): Göz hərəkətlərini ölçərək daxili qulaq və balans sisteminin funksiyasını yoxlayır.
MRI və ya CT: Beyində şiş, insult və ya başqa struktural problemləri aşkar etmək üçün görüntüləmə üsulları istifadə edilə bilər.
Vertigonun Müalicəsi:
Vertigonun müalicəsi, vəziyyətin səbəbinə bağlı olaraq dəyişir və fərqli yanaşmalar tələb edə bilər:
1. Dərman Müalicəsi:
Antivertiginöz Dərmanlar: Başgicəllənməni və ürək bulanmasını azaltmaq üçün antihistaminlər (məsələn, meklizin), benzodiazepinlər (məsələn, diazepam) və antikolinergiklər təyin oluna bilər.
Diuretiklər: Meniere xəstəliyi üçün maye tutulumunu azaltmaq üçün diuretiklər istifadə edilir.
Antiemetiklər: Ürək bulanma və qusma simptomlarını idarə etmək üçün istifadə olunur.
Kortikosteroidlər: Vestibulyar neyronit və ya labirintit səbəbiylə yaranan iltihabı azaltmaq üçün kortikosteroidlər istifadə oluna bilər.
2. Fiziki Reabilitasiya:
Vestibulyar Reabilitasiya: Bu, balans sistemini yenidən təlimatlandırmaq üçün xüsusi məşqlər proqramıdır. Vestibulyar reabilitasiya, daxili qulaqda problem olduğu hallarda effektiv ola bilər.
Epley Manevrası: BPPV olan şəxslər üçün daxili qulaqda yerini dəyişmiş kristalları yerinə qaytarmaq üçün istifadə olunan xüsusi bir texnikadır.
3. Cərrahi Müalicə:
Labirintektomiya və ya Nevrektomiya: Şiddətli və müalicə ilə idarə edilməyən hallarda, cərrahi müdaxilə tətbiq oluna bilər.
Endolinfatik Şunt Cərrahiyyəsi: Meniere xəstəliyi olan şəxslər üçün daxili qulaqdakı təzyiqi azaltmaq məqsədilə bir şunt tətbiq edilə bilər.
4. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri:
Duz və Kafein Məhdudiyyəti: Meniere xəstəliyi və bəzi digər vertigo formaları üçün duz və kafein qəbulunun azaldılması tövsiyə edilir.
Müntəzəm Fiziki Aktivlik: Balansı inkişaf etdirmək üçün müntəzəm məşqlər vertigoya qarşı faydalı ola bilər.
Vertigo ciddi bir vəziyyət ola bilər, lakin müvafiq müalicə ilə simptomlar idarə oluna və şəxs normal həyatına davam edə bilər. Vertigo simptomları yaşayan şəxslərin bir otorinolaringoloq (qulaq-burun-boğaz həkimi), nevroloq və ya bu sahədə ixtisaslaşmış digər mütəxəssislərlə məsləhətləşməsi vacibdir.