Ayaq biləyinin burkulması və sınıqları
.
🔍 1. Ayaq biləyi burkulması nədir?
Burkulma (distorsiya) — ayaq biləyi oynağında bağların dartılması və ya qismən cırılması nəticəsində yaranır. Ən çox ayağın içəri dönməsi zamanı (inversiya travması) baş verir.
📌 Əlamətləri:
Qəfil və kəskin ağrı
Ayaq biləyində şiş və qızartı
Bəzən göyərmə (hematoma)
Üzərinə basa bilməmək
Gəzərkən topallama
Bəzən "çıt" və ya "çat" səsi eşidilə bilər
📏 Burkulmanın dərəcələri:
DərəcəXüsusiyyətSağalma müddəti
I dərəcəYüngül dartılma, instabilik yoxdur1–2 həftə
II dərəcəQismən cırılma, yüngül instabilik3–6 həftə
III dərəcəTam bağ qopması, ciddi instabilik6–12 həftə, bəzən əməliyyat lazım olur
🛠 Müalicə – RICE protokolu (ilk 48–72 saatda):
R – Rest: Zədələnmiş ayağa yük verməyin
I – Ice: Buz tətbiqi (15–20 dəq, gündə 3–4 dəfə)
C – Compression: Elastik bintlə sarğı
E – Elevation: Ayağı ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq
➕ Ağrıkəsicilər (NSAİİ – ibuprofen, naproksen)
➕ Dizlik və ya ankle brace (ayaq biləyi sabitləyici)
🧘♂️ Bərpa dövründə məşqlər (fizioterapevtin nəzarəti ilə):
Dairəvi ayaq biləyi hərəkətləri
Barmaqlarla yüngül dartınma
Balans lövhəsi və proprioseptiv məşqlər
Elastik rezinlə müqavimət məşqləri
🧠 2. Ayaq biləyi sınığı nədir?
Ayaq biləyi sınıqları — tibia, fibula və ya talus (ayaq biləyi sümük kompleksinin) hər hansı birində qırıq və ya çat olmasıdır. Burkulmadan fərqli olaraq, daha şiddətli ağrı və funksionallığın itməsi ilə müşayiət olunur.
📌 Əlamətləri:
Güclü, dözülməz ağrı
Dəqiq bir nöqtədə şiddətli ağrı (xüsusilə sümük üstü)
Ayağın formasının dəyişməsi
Ayağa basarkən ağrının daha da artması, çox zaman üzərinə basmaq mümkün olmur
Qısa müddətdə yayılmış və bərk şiş
Bəzən açıq yara (açıq sınıq)
🩺 Diaqnoz:
Rentgen (X-ray): Zədənin tipini və yerini göstərir
KT və ya MRT: Əgər rentgen kifayət deyilsə və ya bağlar da zədəlidirsə
🛠 Müalicə yolları:
🔹 1. Qapalı sınıqlar (yerdəyişməsiz):
Gips və ya immobilizasiya cihazı (4–6 həftə)
Bəzi hallarda yük verməyə icazə verilmir
Fizioterapiya və addım-addım reabilitasiya vacibdir
🔹 2. Yerdəyişmiş və ya qeyri-stabil sınıqlar:
Cərrahi əməliyyat (ORIF – Açıq Reduksiya və Daxili Fiksasiya)
→ Plitə və vintlərlə sümük sabitləşdirilir
→ Sonra fizioterapiya və 2–3 ay reabilitasiya
🧘♀️ Sınıq sonrası bərpa planı:
1–6 həftə: Tam immobilizasiya, yük verməmək
6–10 həftə: Passiv hərəkət və izometrik məşqlər
10+ həftə: Balans, əzələ gücləndirmə və yüngül aktiv fəaliyyətə dönüş
✅ Profilaktika – ayaq biləyi zədələrinin qarşısını almaq üçün:
Ayaq biləyi əzələlərini gücləndirmək (xüsusilə peroneal əzələlər)
Balans və proprioseptiv məşqlər
Düzgün və dəstəkləyici ayaqqabı geymək
İdmandan öncə isinmək
Zədədən sonra tam sağalmadan fiziki fəaliyyətə başlamamaq
❗️ Nə zaman həkimə müraciət etməli?
Ayaq üzərinə basa bilmirsinizsə
Ağrı sümük üzərindədirsə və 3 gündən çox keçmirsə
Şiş sürətlə artırsa və ya formada dəyişiklik varsa
Ayaqda gücsüzlük, uyuşma və ya göyərmə varsa