Adrenal bezlərin xəstəlikləri
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Adrenal Vəzlərin Əsas Xəstəlikləri və Onların Təsnifatı
Adrenal vəzlər bədənin hormonal balansını tənzimləyən həyati əhəmiyyətli orqanlardır. Bu vəzlərdə yaranan funksiya pozuntuları və ya struktur dəyişiklikləri müxtəlif ciddi xəstəliklərə yol aça bilər. Adrenal vəzlərin xəstəlikləri əsasən hormonların həddindən artıq ifrazı və ya çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur.
Addison Xəstəliyi (Adrenal Yetməzlik)
Addison xəstəliyi, adrenal vəzlərin bədən üçün zəruri olan kortizol və bəzən aldosteron hormonlarını kifayət qədər istehsal edə bilmədiyi nadir, lakin həyati təhlükə yaradan bir vəziyyətdir.
Addison Xəstəliyinin Səbəbləri
- Autoimmun Reaksiya: İmmun sistemin adrenal vəzləri hədəf alaraq onların fəaliyyətini zəiflətməsi ən geniş yayılmış səbəbdir.
- İnfeksiyalar: Tüberküloz, meningit və digər sistemik infeksiyalar vəzləri zədələyə bilər.
- Metastatik Xərçəng: Digər orqanlardan yayılan bədxassəli şişlər adrenal vəzlərə təsir göstərə bilər.
Əsas Simptomlar
- Xroniki yorğunluq və əzələ zəifliyi
- Sürətli çəki itkisi və iştahsızlıq
- Hiperpigmentasiya (dərinin tündləşməsi)
- Aşağı qan təzyiqi və başgicəllənmə
- Həzm problemləri (qəbizlik, ishal və ya qarın ağrısı)
- Tuzlu qidalara qarşı aşırı həvəs
- Hipoqlikemiya (qan şəkərinin düşməsi)
Cushing Sindromu
Cushing sindromu, bədənin uzun müddət ərzində yüksək səviyyədə kortizol hormonuna məruz qalması nəticəsində yaranır. Bu vəziyyət həm daxili faktorlardan, həm də xarici dərman qəbulundan qaynaqlana bilər.
Yaranma Səbəbləri
- Endogen Cushing Sindromu: Hipofiz şişləri (Cushing xəstəliyi) və ya adrenal vəzlərdəki şişlər tərəfindən həddindən artıq kortizol istehsalı.
- Ekzogen Cushing Sindromu: Uzunmüddətli və yüksək dozalı kortikosteroid dərmanlarının istifadəsi.
Klinik Əlamətlər
- "Ay üz" və "büffalo hörgü" (üz və qarın nahiyəsində anormal çəki artımı)
- Nazikləşmiş dəri, asan yaranan göyərmələr və bənövşəyi striyalar
- Arterial hipertoniya (yüksək qan təzyiqi)
- Osteoporoz (sümüklərin kövrəkləşməsi)
- Qadınlarda menstrual tsiklin pozulması
- Psixi dəyişikliklər (depressiya, həyəcan, əsəbilik)
Feokromositoma
Feokromositoma, adrenal vəzlərin daxili hissəsində (medulla) inkişaf edən və çoxlu miqdarda katexolaminlər (adrenalin və noradrenalin) ifraz edən nadir, adətən xoşxassəli şişdir. Genetik faktorlar, xüsusilə MEN sindromu, bu xəstəliyin inkişafında rol oynaya bilər.
Simptomları
- Kəskin yüksək qan təzyiqi
- Şiddətli baş ağrıları və həddindən artıq tərləmə
- Taxikardiya (ürək döyüntüsünün artması)
- Titrəmə, narahatlıq və qan şəkərinin yüksəlməsi
Konn Sindromu (Primer Aldosteronizm)
Bu vəziyyət adrenal vəzlərin həddindən artıq aldosteron hormonu istehsal etməsi ilə xarakterizə olunur. Aldosteron bədəndəki natrium və kalium balansını tənzimləyən əsas hormondur.
| Səbəblər | Simptomlar |
|---|---|
| Adrenal adenoma (xoşxassəli şiş) | Dərmanla çətin idarə olunan yüksək qan təzyiqi |
| İkitərəfli adrenal hiperplazi | Hipokalemiya (aşağı kalium səviyyəsi) |
| Genetik meyillilik | Əzələ spazmları, qıcolmalar və zəiflik |
| - | Tez-tez sidik ifrazı və həddindən artıq susuzluq |
Konjenital Adrenal Hiperplazi (CAH)
CAH, kortizol istehsalında iştirak edən fermentlərin (əsasən 21-hidroksilaz) çatışmazlığı ilə nəticələnən genetik bir xəstəlikdir. Bu çatışmazlıq kortizol və aldosteron səviyyələrinin azalmasına səbəb olur.
- Uşaqlarda: Cinsiyyət orqanlarının qeyri-müəyyən inkişafı və erkən cinsi yetkinlik.
- Qadınlarda: Hirsutizm (həddindən artıq tüklənmə) və menstrual pozuntular.
- Ümumi: Hipoqlikemiya və elektrolit balansının pozulması.
Adrenal Korteks Şişləri və Xərçəng
Adrenal vəzin xarici təbəqəsindən yaranan şişlər xoşxassəli (adenomalar) və ya bədxassəli (adrenokortikal karsinoma) ola bilər. Bu şişlər hipertoniya, çəki artımı və qarında kütlə hissi ilə özünü büruzə verir. Bədxassəli hallarda metastaz ehtimalı mövcuddur.
Adrenal Vəzlərin Xəstəliklərinin Diaqnostikası
Effektiv müalicə üçün dəqiq diaqnostika mütləqdir. Bu məqsədlə aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- Laboratoriya Testləri: Qan və sidikdə kortizol, aldosteron və katexolamin səviyyələrinin ölçülməsi. ACTH stimulasyon və deksametazon baskılama testləri.
- Görüntüləmə Testləri: Şişləri və hiperplaziyanı aşkar etmək üçün KT, MRT, MIBG skanı və ya PET skanı.
- Genetik Testlər: Xüsusilə feokromositoma və CAH kimi irsi meyillilik olan xəstəliklərdə tətbiq edilir.
Müalicə Metodları
Adrenal vəz xəstəliklərinin müalicəsi xəstəliyin növünə və ağırlıq dərəcəsinə görə fərqlənir:
- Hormonal Əvəzedici Terapiya: Addison və CAH zamanı çatışmayan hormonların (hidrokortizon, prednizolon və s.) dərman vasitəsilə bərpası.
- Cərrahi Müdaxilə: Şişlərin çıxarılması üçün adrenalektomiya əməliyyatı.
- Dərman Müalicəsi: Yüksək qan təzyiqini idarə etmək üçün antihipertensiv preparatlar.
- Radiasiya və Kimyaterapiya: Adrenokortikal xərçəng zamanı bədxassəli hüceyrələrin inkişafını dayandırmaq üçün tətbiq olunur.
