Anksiyete Pozğunluqları: Nədir, Simptomları və Müalicəsi
Anksiyete Pozğunluqlarının Növləri
1. Yayılmış Anksiyete Pozğunluğu (Generalized Anxiety Disorder - GAD)
İnsanlar gündəlik həyatları ilə bağlı həddindən artıq və nəzarətsiz narahatlıq hiss edirlər.
Ailələri, sağlamlıqları, maliyyə vəziyyətləri və işləri ilə bağlı daim narahat olurlar.
Uzunmüddətli stress və gərginlik bu pozuntuya səbəb ola bilər.
🔹 Əsas Simptomlar:
Daimi narahatlıq və qorxu
Konsentrasiya çətinliyi
Yorğunluq və gərginlik
Baş ağrısı, əzələ gərginliyi və yuxusuzluq
2. Panik Atak və Panik Pozuntu
Panik atak qəfil başlayan və intensiv qorxu hissi ilə müşayiət olunan bir vəziyyətdir.
Panik pozuntu isə tez-tez və səbəbsiz baş verən panik ataklar ilə xarakterizə olunur.
🔹 Əsas Simptomlar:
Sürətli ürək döyüntüsü
Tərləmə və titrəmə
Boğulma hissi və nəfəs darlığı
Ölüm qorxusu və ya nəzarəti itirmək hissi
Baş gicəllənməsi və huşunu itirmə qorxusu
3. Sosial Anksiyete Pozğunluğu (Sosial Fobiya)
İnsanların ictimai yerlərdə və sosial mühitlərdə mühakimə olunmaqdan və ya utancverici vəziyyətə düşməkdən hədsiz qorxduğu bir vəziyyətdir.
🔹 Əsas Simptomlar:
İnsanların qarşısında danışmaqdan və ya təqdimat etməkdən çəkinmək
Yeni insanlarla ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkmək
Başqalarının onu mühakimə etdiyini düşünmək
Sosial tədbirlərdən qaçmaq və özünü təcrid etmək
4. Obsesif-Kompulsiv Pozuntu (OKB - Obsessive Compulsive Disorder)
İnsan təkrarlanan və narahatedici düşüncələrə (obsessiyalar) sahib olur və bu düşüncələrdən qurtulmaq üçün məcburi hərəkətlər (kompulsiyalar) edir.
🔹 Əsas Simptomlar:
Əlləri həddindən artıq yumaq və təmizlik ritualına sahib olmaq
Dəfələrlə yoxlamaq (qapının bağlı olub-olmadığını, qazın sönüb-sönmədiyini)
Əşyaları müəyyən qaydada düzəltmək ehtiyacı hiss etmək
Pis bir şey olacağı qorxusu ilə müəyyən hərəkətləri təkrarlamaq
5. Post-Travmatik Stress Pozuntusu (PTSP - Post-Traumatic Stress Disorder)
Şiddətli bir hadisədən (məsələn, qəza, zorakılıq, müharibə və ya təbii fəlakət) sonra yaranan emosional və psixoloji reaksiyalardır.
🔹 Əsas Simptomlar:
Travmatik hadisəni daim xatırlamaq və kabuslar görmək
Həmin hadisəni xatırladan vəziyyətlərdən qaçmaq
Həddindən artıq ayıq olmaq və hər an təhlükə hiss etmək
Qəzəb, əsəbilik və depressiya
6. Spesifik Fobiyalar
İnsan müəyyən bir obyekt və ya vəziyyətdən həddindən artıq qorxur.
Bu qorxular obyektiv təhlükədən daha şiddətlidir və insanın gündəlik həyatına təsir edə bilər.
🔹 Ən çox rast gəlinən fobiyalar:
Hündürlük qorxusu (akrofobiya)
Qan qorxusu (hemofobiya)
Qapalı məkan qorxusu (klaustrofobiya)
Heyvan qorxusu (araxnofobiya - hörümçək qorxusu)
Uçmaq qorxusu (aviofobiya)
Anksiyete Pozğunluqlarının Səbəbləri
1. Bioloji və Beyin Kimyası Faktorları
Beyində serotonin və dopamin balanssızlığı anksiyeteye səbəb ola bilər.
Genetik faktorlar da bu xəstəliyin yaranmasına təsir edə bilər.
2. Psixoloji Faktorlar
Travmatik təcrübələr və ya uşaqlıqda yaşanan streslər anksiyete pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
3. Sosial və Ətraf Mühit Təsiri
Gərgin iş həyatı, təzyiq və sosial münasibətlər anksiyetenin inkişafına təsir edə bilər.
Anksiyete Pozğunluqlarının Müalicəsi
1. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT) – Mənfi düşüncələri dəyişdirməyə və qorxularla üzləşməyə kömək edir.
Ekspozisiya Terapiyası – Xüsusilə fobiyalar və sosial anksiyetə üçün istifadə olunur.
2. Dərman Müalicəsi
Selektiv Serotonin Geri Alım İnhibitorları (SSRI-lər) (məsələn, Sertralin, Fluoksetin, Escitalopram)
Benzodiazepinlər (məsələn, Alprazolam, Lorazepam) – qısa müddətli rahatlama üçün, ancaq asılılıq riski var.
Beta-blokerlər – Panik atak və sosial anksiyetə üçün istifadə oluna bilər.
3. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri və Özünü İdarəetmə
Meditasiya və nəfəs məşqləri – Stresi azaltmağa kömək edir.
Müntəzəm fiziki fəaliyyət – İdman beyində serotonin və dopamin ifrazını artırır.
Kofein və spirt istifadəsini azaltmaq – Bu maddələr anksiyetenin artmasına səbəb ola bilər.
Yuxu rejimini nizama salmaq – Yaxşı bir yuxu psixoloji sağlamlıq üçün vacibdir.
Nəticə
Anksiyete pozğunluğu idarə edilə bilən və müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir. Əgər narahatlıq gündəlik həyatınıza mənfi təsir edirsə, bir psixoloq və ya psixiatrla məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Müalicə və özünü idarəetmə texnikaları ilə anksiyete simptomlarını azaltmaq mümkündür.