Anksiyete Pozğunluqları: Nədir, Simptomları və Müalicəsi
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Anksiyete Pozğunluqları: Növləri və Əsas Simptomları
Anksiyete pozğunluğu, gündəlik həyatın axışına təsir edən, fərqli formalarda özünü büruzə verən psixoloji bir vəziyyətdir. Bu pozğunluqlar fərdin emosional və fiziki sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilər. Aşağıda ən çox rast gəlinən anksiyete növləri və onların xarakterik xüsusiyyətləri təfərrüatlı şəkildə qeyd olunmuşdur.
1. Yayılmış Anksiyete Pozğunluğu (GAD)
İnsanlar gündəlik həyatları ilə bağlı həddindən artıq və nəzarətsiz narahatlıq hiss edirlər. Xüsusilə ailə, sağlamlıq, maliyyə vəziyyəti və işlə bağlı daimi narahatlıqlar ön plandadır. Uzunmüddətli stress və gərginlik bu pozuntuya səbəb ola bilər.
- Daimi narahatlıq və qorxu
- Konsentrasiya çətinliyi
- Yorğunluq və gərginlik
- Baş ağrısı, əzələ gərginliyi və yuxusuzluq
2. Panik Atak və Panik Pozuntu
Panik atak, qəfil başlayan və intensiv qorxu hissi ilə müşayiət olunan bir vəziyyətdir. Panik pozuntu isə tez-tez və səbəbsiz baş verən panik ataklar ilə xarakterizə olunur.
- Sürətli ürək döyüntüsü
- Tərləmə və titrəmə
- Boğulma hissi və nəfəs darlığı
- Ölüm qorxusu və ya nəzarəti itirmək hissi
- Baş gicəllənməsi və huşunu itirmə qorxusu
3. Sosial Anksiyete Pozğunluğu (Sosial Fobiya)
İnsanların ictimai yerlərdə və sosial mühitlərdə mühakimə olunmaqdan və ya utancverici vəziyyətə düşməkdən hədsiz qorxduğu bir vəziyyətdir.
- İnsanların qarşısında danışmaqdan və ya təqdimat etməkdən çəkinmək
- Yeni insanlarla ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkmək
- Başqalarının onu mühakimə etdiyini düşünmək
- Sosial tədbirlərdən qaçmaq və özünü təcrid etmək
4. Obsesif-Kompulsiv Pozuntu (OKB)
İnsan təkrarlanan və narahatedici düşüncələrə (obsessiyalar) sahib olur və bu düşüncələrdən qurtulmaq üçün məcburi hərəkətlər (kompulsiyalar) edir.
- Əlləri həddindən artıq yumaq və təmizlik ritualına sahib olmaq
- Dəfələrlə yoxlamaq (qapının bağlı olub-olmadığını, qazın sönüb-sönmədiyini)
- Əşyaları müəyyən qaydada düzəltmək ehtiyacı hiss etmək
- Pis bir şey olacağı qorxusu ilə müəyyən hərəkətləri təkrarlamaq
5. Post-Travmatik Stress Pozuntusu (PTSP)
Şiddətli bir hadisədən (məsələn, qəza, zorakılıq, müharibə və ya təbii fəlakət) sonra yaranan emosional və psixoloji reaksiyalardır.
- Travmatik hadisəni daim xatırlamaq və kabuslar görmək
- Həmin hadisəni xatırladan vəziyyətlərdən qaçmaq
- Həddindən artıq ayıq olmaq və hər an təhlükə hiss etmək
- Qəzəb, əsəbilik və depressiya
6. Spesifik Fobiyalar
İnsan müəyyən bir obyekt və ya vəziyyətdən həddindən artıq qorxur. Bu qorxular obyektiv təhlükədən daha şiddətlidir və insanın gündəlik həyatına təsir edə bilər.
| Fobiya Növü | Açıqlaması |
|---|---|
| Akrofobiya | Hündürlük qorxusu |
| Hemofobiya | Qan qorxusu |
| Klaustrofobiya | Qapalı məkan qorxusu |
| Araknofobiya | Hörümçək qorxusu |
| Aviofobiya | Uçmaq qorxusu |
Anksiyete Pozğunluqlarının Səbəbləri
Anksiyetenin yaranmasında bir neçə əsas faktor rol oynayır. Bunlar bioloji, psixoloji və sosial amillər olaraq qruplaşdırılır:
- Bioloji və Beyin Kimyası Faktorları: Beyində serotonin və dopamin balanssızlığı anksiyeteye səbəb ola bilər. Genetik faktorlar da bu xəstəliyin yaranmasında mühüm rol oynayır.
- Psixoloji Faktorlar: Travmatik təcrübələr və ya uşaqlıqda yaşanan streslər anksiyete pozğunluqlarına zəmin yarada bilər.
- Sosial və Ətraf Mühit Təsiri: Gərgin iş həyatı, təzyiq və sosial münasibətlər anksiyetenin inkişafına təsir edən amillərdir.
Anksiyete Pozğunluqlarının Müalicə Üsulları
Anksiyete idarə edilə bilən bir vəziyyətdir və müalicəsində müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur:
Psixoterapiya
- Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT): Mənfi düşüncələri dəyişdirməyə və qorxularla üzləşməyə kömək edir.
- Ekspozisiya Terapiyası: Xüsusilə fobiyalar və sosial anksiyetə üçün effektivdir.
Dərman Müalicəsi
- SSRI-lər: (Məsələn, Sertralin, Fluoksetin, Escitalopram) Selektiv Serotonin Geri Alım İnhibitorları.
- Benzodiazepinlər: (Məsələn, Alprazolam, Lorazepam) Qısa müddətli rahatlama təmin edir, lakin asılılıq riski daşıyır.
- Beta-blokerlər: Panik atak və sosial anksiyetənin fiziki simptomları üçün istifadə oluna bilər.
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Özünü idarəetmə texnikaları müalicə prosesini sürətləndirir. Meditasiya və nəfəs məşqləri stresi azaldır. Müntəzəm fiziki fəaliyyət beyində serotonin ifrazını artırır. Kofein və spirt istifadəsini azaltmaq, həmçinin yuxu rejimini nizama salmaq psixoloji sağlamlıq üçün vacibdir.
Nəticə etibarilə, anksiyete pozğunluğu müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir. Əgər narahatlıq gündəlik həyatınıza mənfi təsir edirsə, bir psixoloq və ya psixiatrla məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
