Uşaqlarda Müxalif Müxaliflik Bozukluğu (ODD – Oppositional Defiant Disorder / Patoloji İnadkarlıq)
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Uşaqlarda ODD (Müxalif Olma - Qarşı Gəlmə Pozuntusu) Nədir?
Uşaqlarda davranış pozuntuları arasında tez-tez rast gəlinən ODD (Oppositional Defiant Disorder), uşağın avtoritet fiqurlarına qarşı nümayiş etdirdiyi davamlı itaətsizlik və aqressiya ilə xarakterizə olunur. Əgər uşağın aşağıdakı davranışları 6 ay və daha çox müddət boyunca tez-tez təkrarlanırsa, mütəxəssis rəyi almaq vacibdir.
ODD-nin Əsas Əlamətləri və Davranış Modelləri
ODD diaqnozu qoyularkən uşağın həm evdə, həm də sosial mühitdəki reaksiyaları nəzərə alınır. Bu pozuntunun əsas göstəriciləri aşağıdakılardır:
- Davamlı şəkildə böyüklərə qarşı gəlmək: Valideyn, müəllim və digər avtoritetlərə qarşı kəskin inadkarlıq göstərmək, əmr və qaydalara riayət etməmək.
- Tez-tez əsəbləşmək və aqressiv reaksiya vermək: Kiçik səbəblərə görə hiddətlənmək və asanlıqla qıcıqlanmaq.
- Münasibətlərdə inadkarlıq: Digər uşaqlarla mübahisəyə meyilli olmaq və davamlı şəkildə başqalarını günahlandırmaq.
- Qəsdən başqalarını əsəbləşdirmək: Bilə-bilə böyükləri və ya yaşıdlarını qıcıqlandıracaq davranışlar sərgiləmək.
- Kin saxlamaq və intiqam hissi: Kiçik konfliktləri belə yadda saxlayıb, sonradan qisas almağa çalışmaq.
- Cəmiyyətə uyğun olmayan dil və ya jestlər: Nalayiq sözlər işlətmək, qaydalara lağ etmək və qeyri-etik davranışlar nümayiş etdirmək.
Normal İnadkarlıq və ODD Arasındakı Fərqlər
2-4 yaş arası və yeniyetməlik dövründə müəyyən dərəcədə inadkarlıq şəxsiyyət formalaşmasının bir parçası kimi normal sayılır. Lakin patoloji inadkarlığı (ODD) fərqləndirən bəzi meyarlar mövcuddur:
| Xüsusiyyət | Normal İnadkarlıq | ODD (Patoloji İnadkarlıq) |
|---|---|---|
| Davamlılıq | Müvəqqəti və vəziyyətə bağlıdır | Daimi və geniş miqyaslıdır |
| Mühit | Əsasən tanış mühitdə (evdə) olur | Evdə, məktəbdə və sosial həyatda görünür |
| Ünsiyyət | Danışmaqla sakitləşə bilər | Davranışlar dəyişməyə müqavimətlidir |
| Emosiyalar | Emosional tənzimləmə mövcuddur | Emosional partlamalar tez-tez olur |
ODD-nin Yaranma Səbəbləri Nələrdir?
Bu pozuntunun inkişafında həm bioloji, həm də ekoloji faktorlar rol oynayır. Əsas səbəblər arasında genetik meyllilik, valideyn-uşaq münasibətlərindəki narahatlıqlar (çox sərt və ya çox laqeyd tərbiyə) və ağır boşanmalar və ya zorakılıq kimi travmalar yer alır. Həmçinin, ODD-nin Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB) ilə birlikdə görünmə ehtimalı yüksəkdir.
Müalicə və Yanaşma Yolları
ODD ilə mübarizədə həm valideynlərin yanaşması, həm də peşəkar dəstək həlledici rol oynayır.
Valideynlər Üçün Tövsiyələr
- Sakit və sərhədli yanaşma: Cəzalandırmaqdan çox, konkret qaydalar qoymaq və bu qaydalarda sabit olmaq lazımdır.
- Mükafat sistemi: Müsbət davranışları təşviq etmək üçün stiker və ya əlavə oyun vaxtı kimi mükafatlardan istifadə edilməlidir.
- Bədən dili və tonun idarəsi: Qışqırmaq və ya alçaltmaq əvəzinə, sakit və nəzarətli ünsiyyət qurulmalıdır.
- Psixoloji dəstək: Ailə terapiyası və fərdi konsultasiyalar prosesin idarə olunmasını asanlaşdırır.
Peşəkar Müalicə Metodları
Uşaq üçün uşaq psixoloqu və ya psixiatrı ilə mütəmadi görüşlər təşkil edilməlidir. Müalicə prosesində Davranış terapiyası (CBT – Kognitiv Davranış Terapiyası) effektiv üsullardan biridir. Əgər uşaqda ODD ilə yanaşı başqa pozuntular da müşahidə olunursa, mütəxəssis tərəfindən dərman müalicəsi də nəzərdən keçirilə bilər.
