Böyümə hormonu çatışmazlığı
Böyümə Hormonu Nədir?
Böyümə hormonu (GH) hipofiz vəzindən ifraz olunur və bədənin bir sıra həyati funksiyalarını tənzimləyir:
Uşaqlarda sümük və əzələ inkişafını stimullaşdırır.
Böyüklərdə isə bədənin maddələr mübadiləsini, əzələ kütləsini və sümük sıxlığını qoruyur.
Zülalların sintezini artırır, yağların parçalanmasını və enerjinin istehlakını təşviq edir.
Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Səbəbləri
BHC fərqli səbəblərdən qaynaqlana bilər, o cümlədən:
1. Anadangəlmə səbəblər:
Genetik pozğunluqlar: Bəzi uşaqlarda hipofiz vəzində böyümə hormonu ifrazını tənzimləyən genlərdə mutasiyalar baş verə bilər.
Hipofiz vəzin anomaliyaları: Hipofiz vəzin inkişaf etməməsi və ya düzgün fəaliyyət göstərməməsi anadangəlmə BHC-yə səbəb ola bilər.
2. Qazanılmış səbəblər:
Beyin şişləri: Hipofiz vəzində və ya onun yaxınlığında olan şişlər böyümə hormonunun ifrazına mane ola bilər.
Hipofiz vəzinin travması: Beyinə dəyən zərbə və ya cərrahi müdaxilələr hipofiz vəzinə zərər verə bilər.
Radiasiya terapiyası: Beyindəki xərçənglərin müalicəsi üçün istifadə olunan radiasiya hipofiz vəzini zədələyə bilər.
İnfeksiyalar və ya iltihablar: Meningit və ya ensefalit kimi infeksiyalar hipofiz vəzini zədələyə bilər.
3. İdiopatik səbəblər:
Bəzi hallarda böyümə hormonu çatışmazlığı olan insanlarda müəyyən səbəb tapılmır. Bu vəziyyət idiopatik adlanır.
Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Əlamətləri
BHC-nin simptomları uşaqlarda və böyüklərdə fərqli olur, çünki bu hormonun bədənin inkişafı və maddələr mübadiləsində fərqli rolu var.
Uşaqlarda Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Əlamətləri:
Boy artımında gecikmə:
Uşaqlarda böyümə hormonunun çatışmazlığına görə boy artımı yavaş olur və bu da yaşıdları ilə müqayisədə qısa boylu olmalarına səbəb olur. Bəzi hallarda uşağın boyu hər il 5 sm-dən az arta bilər.
Kiçik əl və ayaqlar:
Uşaqların əlləri və ayaqları yaşlarına uyğun olaraq daha kiçik olur.
Zəif əzələ kütləsi:
Uşaqların əzələləri zəif inkişaf edir, buna görə də fiziki cəhətdən zəif görünə bilərlər.
Gecikmiş cinsi yetkinlik:
Böyümə hormonu çatışmazlığı olan uşaqların cinsi yetkinliyi yaşıdlarına nisbətən daha gec başlaya bilər. Bəzi hallarda isə cinsi yetkinlik ümumiyyətlə gecikir.
Bədən yağının artması:
Uşaqların qarın bölgəsində daha çox bədən yağı yığıla bilər, çünki böyümə hormonu yağların parçalanmasını stimullaşdırır.
Böyüklərdə Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Əlamətləri:
Əzələ zəifliyi və əzələ itkisi:
Böyüklərdə böyümə hormonu çatışmazlığı əzələ kütləsinin azalmasına və əzələlərin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Artan bədən yağı:
Bədən yağının, xüsusilə qarın nahiyəsində artması müşahidə olunur. Bu, maddələr mübadiləsinin yavaşlaması və bədənin yağ yandırma qabiliyyətinin azalması ilə əlaqədardır.
Sümüklərin zəifləməsi (osteopeniya və osteoporoz):
Böyümə hormonu sümük sıxlığının qorunmasında mühüm rol oynayır. Hormon çatışmazlığı sümüklərin zəifləməsinə və osteoporoz riskinin artmasına səbəb ola bilər.
Enerji azlığı və yorğunluq:
Böyüklər tez-tez yorğunluq, enerji çatışmazlığı və ümumi zəiflik hiss edirlər.
İnsulin müqaviməti:
Böyüklərdə böyümə hormonu çatışmazlığı insulin müqaviməti və tip 2 diabet riskini artıra bilər.
Depressiya və əhval dəyişikliyi:
Böyüklərdə bu vəziyyət əhval dəyişikliyinə, depressiyaya və emosional sabitlikdə problemlərə səbəb ola bilər.
Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Diaqnozu
BHC diaqnozu üçün həkim tərəfindən bir neçə müayinə və test aparılır. Aşağıdakı diaqnostik üsullar istifadə olunur:
Tibbi tarix və fiziki müayinə:
Həkim xəstənin böyümə tarixini, cinsi yetkinlik və boy artımını qiymətləndirir. Əzələ və sümük inkişafı da müayinə edilir.
Qan testi:
Qan testi vasitəsilə böyümə hormonunun səviyyəsi ölçülür. Lakin böyümə hormonunun səviyyəsi gün ərzində dəyişə bildiyi üçün birbaşa testlər həmişə dəqiq olmaya bilər.
Böyümə hormonu stimullaşdırma testi:
Bu test zamanı xəstəyə müəyyən dərmanlar (məsələn, insulini aşağı salan maddələr) verilir və bədənin böyümə hormonu ifrazına cavabı yoxlanılır. Böyümə hormonunun stimulyasiyası yoxdursa, bu, böyümə hormonu çatışmazlığına işarə edir.
Qanda insulinə bənzər böyümə faktoru (IGF-1):
IGF-1, böyümə hormonu təsir etdikdə qaraciyər tərəfindən istehsal olunur. Bu faktorun səviyyəsi böyümə hormonunun ifrazını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
MRT müayinəsi:
Hipofiz vəzin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) istifadə olunur. Bu, hipofiz vəzindəki anormallıqları və ya şişləri müəyyən etməyə kömək edir.
Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Müalicəsi
BHC-nin müalicəsi adətən hormon əvəzedici terapiya yolu ilə həyata keçirilir. Müalicənin məqsədi bədəndə böyümə hormonunun normal səviyyələrini bərpa etmək və simptomları aradan qaldırmaqdır.
1. Böyümə hormonu əvəzedici terapiya
Rekombinant böyümə hormonu (somatotropin) enjeksiyonu BHC olan xəstələrə təyin edilir. Bu hormon əvəzedici terapiya uşaqlarda boy artımını stimullaşdırır və böyüklərdə əzələ və sümük kütləsini qorumağa kömək edir.
Böyümə hormonu enjeksiyaları gündəlik və ya həftədə bir neçə dəfə təyin oluna bilər və müntəzəm olaraq həkim nəzarətində qəbul edilir.
2. Müntəzəm monitorinq və dozaların tənzimlənməsi
Hormonal müalicə zamanı böyümə hormonu səviyyələri mütəmadi olaraq monitorinq edilir və xəstənin simptomlarına uyğun olaraq dozalar tənzimlənir.
Uşaqların boy artımı, əzələ və sümük inkişafı izlənilir.
3. Diyet və fiziki fəaliyyət
Xüsusilə böyüklərdə əzələ və sümük sağlamlığını qorumaq üçün balanslı qidalanma və fiziki fəaliyyət vacibdir. Proteinlə zəngin qidalar və müntəzəm məşqlər bədənin enerji və əzələ ehtiyaclarını təmin edir.
4. Psixoloji dəstək
BHC, xüsusən uşaqlarda, emosional və psixoloji problemlərə səbəb ola bilər. Buna görə psixoloji məsləhət və dəstək müalicənin bir hissəsi ola bilər.
Böyümə Hormonu Çatışmazlığının Fəsadları
BHC müalicə edilməzsə və ya gec diaqnoz qoyularsa, bir sıra ciddi fəsadlara səbəb ola bilər:
Qısa boyluq (uşaqlarda):
Uşaqlar yetkinlik yaşına çatanda yaşlarına uyğun olaraq qısa boylu qalırlar. Bu da psixoloji problemlərə və özünə inamın azalmasına səbəb ola bilər.
Osteoporoz və sümük zəifliyi (böyüklərdə):
Böyüklərdə sümük sıxlığı azalır və osteoporoz riski artır, bu da sümük qırıqları ilə nəticələnə bilər.
Maddələr mübadiləsinin yavaşlaması:
BHC maddələr mübadiləsinin yavaşlamasına və buna bağlı olaraq bədən yağının artmasına və enerji səviyyəsinin azalmasına səbəb ola bilər.
Psixoloji təsirlər:
Depressiya, narahatlıq və əhval dəyişikliyi böyüklərdə və uşaqlarda ciddi emosional narahatlıqlara səbəb ola bilər.
Nəticə
Böyümə hormonu çatışmazlığı, uşaqlarda boy artımı və fiziki inkişafın geriləməsinə, böyüklərdə isə maddələr mübadiləsi problemlərinə səbəb olan ciddi bir hormonal xəstəlikdir. Erkən diaqnoz və hormon əvəzedici terapiya ilə bu vəziyyət effektiv şəkildə müalicə edilə bilər. Uşaqlarda düzgün müalicə boy artımını normallaşdıra, böyüklərdə isə sümük və əzələ sağlamlığını qoruya bilər. Müntəzəm tibbi nəzarət və hormon səviyyələrinin izlənməsi bu xəstəliyin idarə olunmasında vacibdir.