Anksiyete və onun simptomları: bu nədir və nə vaxt kömək almalıyıq?
Anksiyetenin Simptomları
Anksiyete həm fiziki, həm də psixoloji simptomlarla özünü göstərir. Hər kəs anksiyete simptomlarını fərqli şəkildə yaşayır, lakin aşağıdakı əlamətlər ümumi olaraq müşahidə edilir:
Fiziki Simptomlar
Ürək döyüntüsünün artması (taxikardiya).
Tərləmə və ya üşümə hissi.
Başgicəllənmə və ya zəiflik.
Əzələ gərginliyi və ağrılar.
Nəfəs almaqda çətinlik (nəfəs darlığı və ya boğulma hissi).
Qarın narahatlığı, ürəkbulanma və ya mədə ağrısı.
Yorğunluq və ya enerjisizlik.
Əllərdə və ayaqlarda iynəbatma və ya uyuşma hissi.
Yuxusuzluq və ya keyfiyyətsiz yuxu.
Psixoloji Simptomlar
Daimi narahatlıq və ya qorxu hissi.
Fikirlərin davamlı şəkildə bir mövzu ətrafında dönməsi.
Gələcəklə bağlı həddindən artıq narahatlıq (nə baş verəcəyi barədə düşünmək).
Konsentrasiya problemləri.
Özünü həddindən artıq gərgin və ya "nəzarətdən kənar" hiss etmək.
Özünü "təhlükəsiz deyil" hiss etmək.
Davranışsal Simptomlar
Sosial vəziyyətlərdən və ya müəyyən fəaliyyətlərdən qaçınmaq.
Daimi "təhlükədən qaçma" davranışı.
İrrasional qorxu və ya çəkinmə.
Gündəlik işləri tamamlamaqda çətinlik.
Anksiyetenin Növləri
Generalizə Edilmiş Anksiyete Pozuntusu (GAD):
Hər hansı bir konkret səbəb olmadan davamlı narahatlıq və gərginlik hissi.
Gündəlik problemlər və vəzifələrlə bağlı həddindən artıq narahatlıq.
Panik Pozuntu:
Qəfil və güclü panik ataklarla xarakterizə olunur.
İnsan "öldüyünü" və ya "nəzarəti itirdiyini" hiss edə bilər.
Sosial Anksiyete Pozuntusu:
Sosial vəziyyətlərdə başqaları tərəfindən mühakimə olunmaqdan və ya diqqət mərkəzində olmaqdan qorxmaq.
İctimai yerlərdə danışmaq və ya ünsiyyətdən qaçınma davranışı.
Fobiyalar:
Müəyyən obyektlərə, vəziyyətlərə və ya yerlərə qarşı irrasional qorxu.
Məsələn: hündürlük qorxusu (akrofobiya), qapalı məkan qorxusu (klostrofobiya) və s.
Aqorafobiya:
İnsanların qaçmağın çətin olduğu yerlərdə olmaqdan qorxması.
İzdihamlı yerlərdə və ya açıq məkanlarda olarkən güclü narahatlıq.
Post-Traumatik Stress Pozuntusu (PTSP):
Keçmiş travmatik hadisələrlə bağlı təkrar narahatlıq və qorxu hissi.
Anksiyetenin Növləri
Generalizə Edilmiş Anksiyete Pozuntusu (GAD):
Hər hansı bir konkret səbəb olmadan davamlı narahatlıq və gərginlik hissi.
Gündəlik problemlər və vəzifələrlə bağlı həddindən artıq narahatlıq.
Panik Pozuntu:
Qəfil və güclü panik ataklarla xarakterizə olunur.
İnsan "öldüyünü" və ya "nəzarəti itirdiyini" hiss edə bilər.
Sosial Anksiyete Pozuntusu:
Sosial vəziyyətlərdə başqaları tərəfindən mühakimə olunmaqdan və ya diqqət mərkəzində olmaqdan qorxmaq.
İctimai yerlərdə danışmaq və ya ünsiyyətdən qaçınma davranışı.
Fobiyalar:
Müəyyən obyektlərə, vəziyyətlərə və ya yerlərə qarşı irrasional qorxu.
Məsələn: hündürlük qorxusu (akrofobiya), qapalı məkan qorxusu (klostrofobiya) və s.
Aqorafobiya:
İnsanların qaçmağın çətin olduğu yerlərdə olmaqdan qorxması.
İzdihamlı yerlərdə və ya açıq məkanlarda olarkən güclü narahatlıq.
Post-Traumatik Stress Pozuntusu (PTSP):
Keçmiş travmatik hadisələrlə bağlı təkrar narahatlıq və qorxu hissi.
Anksiyetenin Səbəbləri
Bioloji Səbəblər
Beyindəki neyrotransmitterlərin balanssızlığı (xüsusilə serotonin və dopamin).
Genetik meyl.
Hormonal dəyişikliklər (məsələn, tiroid problemləri).
Psixoloji və Emosional Səbəblər
Uşaq vaxtı yaşanmış travmalar.
Uzunmüddətli stress və ya emosional çətinliklər.
Özünütənqid və ya aşağı özünəinam.
Mühit Səbəbləri
Çətin iş mühiti.
Sosial təzyiqlər və ya münaqişələr.
Maddi problemlər və ya ailə problemləri.
Digər Tetikleyicilər
Kofein, spirt və ya narkotik maddələrin təsiri.
Fiziki sağlamlıq problemləri (məsələn, ürək və ya tənəffüs sistemi xəstəlikləri).
Yuxusuzluq və ya pis yuxu keyfiyyəti.
Anksiyete ilə Necə Mübarizə Aparmaq Olar?
1. Özünüzü Maarifləndirin
Anksiyetenin bir pozuntu olduğunu və onun fiziki və psixoloji səbəbləri olduğunu anlamaq vacibdir. Bu, özünüzü günahlandırmağın qarşısını alar.
2. Relaxasiya Texnikaları
Nəfəs məşqləri: Dərin və yavaş nəfəs alma texnikaları narahatlığı azaltmağa kömək edir.
Məşq: Burundan dərin nəfəs alın (4 saniyə), saxlayın (4 saniyə) və ağızdan yavaşca verin (6 saniyə).
Meditasiya və Yoga: Zehni sakitləşdirərək emosional balansı bərpa edir.
3. Fiziki Aktivlik
Mütəmadi idman, beyində xoşbəxtlik hormonlarının (endorfinlərin) ifrazını artırır.
Hətta qısa bir gəzinti belə narahatlığı azaltmağa kömək edə bilər.
4. Sağlam Qidalanma
Bədəndəki enerji balansını qorumaq üçün sağlam və balanslı pəhriz vacibdir.
Kofein və şəkərdən uzaq durun, çünki onlar narahatlığı artıra bilər.
Təzə meyvələr, tərəvəzlər və omega-3 ilə zəngin qidalar qəbul edin.
5. Sosial Dəstək
Duyğularınızı yaxın dostlarınız və ya ailənizlə paylaşmaq sizə özünüzü daha yaxşı hiss etdirə bilər.
Ehtiyac varsa, dəstək qruplarına qoşulun.
6. Məhdudiyyətləri Tanıyın
Hər şeyi nəzarətdə saxlamağa çalışmaqdan uzaq durun. Həyatda bəzi şeylər sizin nəzarətinizdən kənardır.
7. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT): Mənfi düşüncələri tanımaq və onların yaratdığı narahatlığı aradan qaldırmaq üçün effektivdir.
Ekspozisiya Terapiyası: Anksiyeteye səbəb olan vəziyyətlərlə tədricən üzləşməyə kömək edir.
8. Dərman Müalicəsi
Şiddətli anksiyete zamanı həkim nəzarəti altında dərmanlar istifadə edilə bilər:
Antidepresanlar: Serotonin səviyyəsini tənzimləyir.
Anksiyolitiklər: Qısa müddət ərzində simptomları azaldır.
Nə Zaman Kömək Axtarmalıyıq?
Anksiyete normal həyatın bir hissəsi ola bilər, lakin aşağıdakı hallarda mütəxəssis yardımı almaq tövsiyə olunur:
Anksiyete Gündəlik Həyatı Məhdudlaşdırırsa:
İşə getmək, sosial fəaliyyətlərdə iştirak etmək və ya şəxsi əlaqələri davam etdirmək çətinləşirsə.
Simptomlar Uzun Müddət Davam Edirsə:
Narahatlıq və qorxu hissi bir neçə həftə və ya aylar boyu keçmirsə.
Panik Ataklar Tez-Tez Olursa:
Nəfəs darlığı, ürək döyüntüsü və güclü qorxu hissi ilə müşayiət olunan panik ataklar şiddətlidirsə.
Fiziki Sağlamlıq Problemlərinə Səbəb Olursa:
Yuxusuzluq, həddindən artıq yorğunluq və ya digər fiziki simptomlar artarsa.
Özünüzü Təhlükəli Hiss Edirsinizsə:
Həyatınıza və ya ətrafınızdakı insanlara zərər verəcəyinizdən qorxursunuzsa.
Nəticə
Anksiyete, zamanla idarə olunmaz hala gəlsə belə, müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir. Erkən mərhələdə yardım almaq, həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığınızı qorumağa kömək edə bilər. Əgər siz də anksiyete ilə bağlı dəstəyə ehtiyac hiss edirsinizsə, mütəxəssislərə müraciət etməkdən çəkinməyin.