Antisosial Şəxsiyyət Bozukluğu (ADD) Xüsusiyyətləri
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusunun Xüsusiyyətləri
1. Qanunları və Normaları Pozmaq
Sosial qaydaları və hüquqları davamlı şəkildə pozan davranışlar.
Cinayətkar fəaliyyətlərdə iştirak və qanuni məsuliyyətlərə məhəl qoymamaq.
2. Manipulyativ Davranışlar
Başqalarını manipulyasiya etmək və ya istismar etmək.
Öz mənfəətləri üçün yalan danışmaq və ya insanları aldatmaq.
3. Empatiya Çatışmazlığı
Başqalarının hisslərinə və hüquqlarına qarşı həssas olmamaq.
İnsanlara zərər verdikdə peşmanlıq hiss etməmək.
4. İmpulsivlik
Davranışlarını düşünmədən hərəkət etmək.
Uzunmüddətli planlar qurmaqda çətinlik.
5. Agressivlik
Fiziki və ya emosional zorakılıq meylləri.
Sıx-sıx döyüşmək və ya başqalarına zərər vermək.
6. Məsuliyyətsizlik
İş həyatında və ya maliyyə məsələlərində məsuliyyətsiz davranış.
Ailəyə, dostlara və ya işə qarşı məsuliyyət hiss etməmək.
7. Sosial Tənhalıq
Sosial əlaqələrdə dərin və davamlı münasibətlər qurmaqda çətinlik.
Cəmiyyət tərəfindən təcrid edilmək və ya başqalarından uzaqlaşmaq.
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusunun Səbəbləri
1. Bioloji Faktorlar
Beyin funksiyalarında fərqlər, xüsusən də frontal lobda (empatiya və impulsların idarə edilməsi ilə əlaqəli sahə).
Genetik meyillilik (ailədə ASP və ya oxşar pozuntuların olması).
2. Uşaqlıq Təcrübələri
Uşaqlıqda fiziki, emosional və ya seksual zorakılıq.
Ailə qayğısının çatışmazlığı və ya travmatik təcrübələr.
3. Sosial və Ətraf Mühit Faktorları
Sosial normadan uzaq mühitdə böyümək.
Pis davranışları təşviq edən və ya təşviq edilməyən ailə mühiti.
4. Psixoloji Faktorlar
Erkən yaşlarda davranış pozuntuları (conduct disorder).
Empatiya və duyğusal əlaqələrin inkişafında gecikmələr.
Diaqnoz Kriteriyaları (DSM-5)
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusunun diaqnozu üçün şəxsiyyət pozuntusuna aid ümumi kriteriyalarla yanaşı, aşağıdakı xüsusiyyətlərdən ən azı üçü olmalıdır:
Qanunları və normaları təkrar-təkrar pozmaq.
Başqalarını aldatmaq və manipulyasiya etmək.
İmpulsivlik və gələcəyi planlaşdırmaqda çətinlik.
Aqressivlik və döyüşkən davranışlar.
Məsuliyyətsizlik (iş və ya maliyyə mövzusunda).
Başqalarına zərər verməyə görə peşmanlıq hissinin olmaması.
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusu ilə Yaşayan İnsanların Sosial Təsirləri
Ailə Problemləri:
Ailədə əlaqələrin pozulması, zorakılıq və ya manipulyasiya.
İş və Peşə Problemləri:
Davamlı iş itkiləri və iş yerində münaqişələr.
Hüquqi Məsələlər:
Cinayət fəaliyyətlərində iştirak və həbs olunma.
Cəmiyyətə Təsir:
Sosial harmoniya və qaydalara mənfi təsir.
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusunun Müalicəsi
ASP olan insanların müalicəsi çətin ola bilər, çünki onlar çox vaxt öz davranışlarını problem olaraq görmürlər. Lakin uyğun müdaxilə və dəstəklə simptomların idarə olunması mümkündür.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT):
Mənfi düşüncə və davranışların dəyişdirilməsi.
Dialektik Davranış Terapiyası (DBT):
İmpulsivliyi və aqressiyanı idarə etmə bacarıqlarının inkişafı.
Psixodinamik Terapiya:
Uşaqlıq travmalarının araşdırılması və emosional səbəblərin öyrənilməsi.
2. Dərman Müalicəsi
İmpulsivlik, aqressiya və ya anksiyete simptomlarını azaltmaq üçün antidepresantlar və ya antipsikotik dərmanlar təyin oluna bilər.
3. Sosial Reabilitasiya
İş və sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi.
Sosial əlaqələri inkişaf etdirmək üçün dəstək qrupları.
4. Davranış İdarəetməsi
Düzgün sərhədlər və qaydalarla davranışların idarə olunması.
ASP olan İnsanlarla Necə Münasibət Qurmalı?
Sərhədlər Təyin Edin:
Emosional və fiziki sərhədlərinizi qoruyun.
Provokasiyalara Cavab Verməyin:
Həddindən artıq aqressiv və manipulyativ davranışlara qarşı sakit qalmağa çalışın.
Yardım Axtarmağa Təşviq Edin:
Onları peşəkar müalicə almağa həvəsləndirin.
Dəstəkləyici Olun, Amma İstismar Olunmayın:
Onlara yardım təklif edin, lakin öz sağlamlığınıza və rifahınıza diqqət yetirin.
Nəticə
Antisosial Şəxsiyyət Pozuntusu cəmiyyətə və fərdlərin şəxsi həyatına ciddi təsir edə bilər. Müalicəsi çətin olsa da, erkən müdaxilə və uyğun psixoloji dəstəklə simptomların idarə olunması mümkündür. Əgər siz və ya yaxınlarınız bu problemlə üzləşirsinizsə, mütəxəssis yardımı almaqdan çəkinməyin. Psixoloji rifah hər bir fərdin haqqıdır və dəstəklə müsbət dəyişikliklər əldə etmək mümkündür.