Asılılıqların Növləri
Asılılıqların Növləri:
Asılılıqlar, maddə və ya fəaliyyətlə əlaqəli ola bilər və fərqli kateqoriyalara ayrılabilir. Ən çox yayılmış asılılıq növləri bunlardır:
1. Maddə Asılılıqları:
Bu növ asılılıq, bir maddənin müntəzəm istifadəsindən yaranır və şəxsin bu maddəni idarə etməsi çətinləşir. Maddə asılılıqları psixoloji və fiziki asılılıq formalarında ola bilər.
Alkoqol Asılılığı: Alkoqol, çox miqdarda və davamlı istifadəsi nəticəsində insanın bədənində və beyinində kimyəvi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Alkoqol asılılığı, fiziki əlamətlərlə yanaşı, psixoloji problemlərə də yol aça bilər.
Narkotik Asılılığı: Heroin, kokain, metadone, amfetaminlər və digər narkotik maddələrdən asılılıq, fiziki və psixoloji zərərlərə yol açır. Bu maddələr beyin kimyasını dəyişdirərək, şəxsə asılılıq hissi yaradır.
Nikotin Asılılığı: Siqaret və digər nikotin məhsullarından asılılıq, beyin və bədəndəki kimyəvi reaksiyalarla bağlıdır və insanlar bu maddəni istifadə etməyə davam etmək üçün davamlı istək hissi keçirir.
Psixotrop Maddələr Asılılığı: Antidepresanlar, anksiolitiklər və ya digər dərmanlardan asılılıq, bəzən tibbi məqsədlə başlanır, amma zamanla şəxsin bu dərmanlara psixoloji və fiziki asılılığı inkişaf edə bilər.
2. Davranış Asılılıqları:
Bu növ asılılıqlar, müəyyən fəaliyyətlərə və ya davranışlara qarşı nəzarət itkisi ilə əlaqəli olub, bunlar fiziki maddə istifadəsi ilə əlaqəli deyil. İnsanlar bu fəaliyyətləri təkrarlayır və onlara qarşı nəzarət edə bilmirlər.
İnternet və Sosial Media Asılılığı: İnsanların interneti və sosial mediada keçirdiyi vaxtın artması, gündəlik həyatlarına mənfi təsir göstərə bilər. Bu, əslində bir növ sosial təcrid, diqqət əskikliyi və gündəlik funksionallığın azalmasına səbəb ola bilər.
Qumar Asılılığı (Patolojik Qumar): Şəxslər, qumar oynamaya qarşı özlərini dayandıra bilmədiklərindən, maddi və emosional çətinliklərə yol aça bilərlər.
Yemək Asılılığı: Bəzi insanlar, xüsusilə fast food və yüksək kalorili qidalarla asılılıq yaşayırlar. Bu asılılıq, yeməkdən həddindən artıq zövq almaqla və bu davranışı təkrarlamaqla özünü göstərə bilər.
Cinsəllik Asılılığı: Cinsəlliklə bağlı kompulsiv davranışlar, insanlar arasında daimi və intensiv cinsi əlaqə istəyini yaratmaqla, şəxsin gündəlik həyatını çətinləşdirə bilər.
3. Psixoloji Asılılıqlar:
Psixoloji asılılıq, bir şəxsın maddə və ya fəaliyyətlə əlaqəli olmayan, amma hələ də onun həyatını mənfi təsir edən bir vəziyyətdir. Burada, şəxsin ehtiyac duyduğu şeyə qarşı emosional bir bağlılıq yaranır.
İctimai asılılıq: Bir şəxs müəyyən bir cəmiyyətdən, əlaqələrdən və ya statusdan asılı ola bilər. Bu, insanın öz kimliyini və ya mənlik hissini başqalarına bağlı hiss etməsinə səbəb ola bilər.
Duygusal asılılıq: Bu, şəxsin digər insanlara qarşı qeyri-sağlam emosional bağlılıq yaratması və öz hisslərini və qərarlarını başqalarına təhvil verməsi ilə əlaqədardır.
Asılılıqların Səbəbləri:
Asılılıqların inkişafında bir neçə faktor rol oynaya bilər:
Genetik Amillər: Ailədə asılılıq keçmişi olan şəxslərdə asılılıq inkişafı daha yüksəkdir. Genetik meylin olması, beynin kimyəvi reaksiyalarını təsir edə bilər.
Bioloji və Beyin Kimyası: Asılılıqlar, beyin kimyasındakı dəyişikliklər və müəyyən neurotransmitterlərin (serotonin, dopamin və s.) balanssızlığı ilə əlaqəli ola bilər.
Psixoloji Faktorlar: Stres, anksiyete, depressiya, emosional narahatlıqlar və ya özünə inamsızlıq kimi psixoloji vəziyyətlər asılılıqların inkişafını təşviq edə bilər.
Ətraf Mühit və Sosial Faktörlər: Ailə mühiti, dostlar və sosial təzyiqlər, həmçinin cəmiyyətin təsiri, insanların asılılıq inkişaf etməsinə səbəb ola bilər.
Davranış və Təcrübələr: İnsanlar müəyyən bir maddə və ya davranışa qarşı asılılıq inkişaf edə bilər, çünki bu onlara müvəqqəti rahatlıq və ya qaçış hissi verir.
Asılılıqların Müalicəsi:
Asılılıqların müalicəsi, şəxsə bu vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün müxtəlif yanaşmalar tələb edir. Müalicə, dərmanlar, psixoterapiya, dəstək qrupları və həyat tərzi dəyişikliklərini əhatə edə bilər.
Psixoterapiya:
Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT): Bu terapiya, şəxslərə asılılıqlarının səbəblərini anlamağa və bu asılılıqla necə mübarizə aparmağa kömək edir.
Motivasiya terapiyası: Şəxsi daha sağlam davranışlara yönəltmək və özündə dəyişikliklər etmək üçün motivasiya artırmağı məqsəd qoyur.
Ailə terapiyası: Asılılıq müalicəsində ailə üzvlərinin dəstəyi əhəmiyyətlidir. Ailə ilə müalicə, ailə dinamikalarını yaxşılaşdırır və şəxsə dəstək olur.
Dərman müalicəsi:
Antidepressantlar və anksiolitiklər: Depressiya və anksiyete ilə əlaqəli asılılıqlarda istifadə olunur.
Maddə asılılıqları üçün dərmanlar: Narkotik və alkoqol asılılıqlarında istifadə olunan dərmanlar, asılılığın qarşısını almağa kömək edir (məsələn, metadon, naltrekson).
Dəstək qrupları:
Asılılıqdan azad olmağa çalışan şəxslər üçün dəstək qrupları çox əhəmiyyətlidir. Anonim Alkoqoliklər (AA), Anonim Narkotiklər (NA) kimi qruplar, şəxsə öz təcrübələrini paylaşaraq və başqalarından dəstək alaraq müalicə prosesini sürətləndirə bilər.
Reabilitasiya mərkəzləri:
Şəxslər, asılılıq müalicəsi üçün reabilitasiya mərkəzlərində uzunmüddətli qayğı alaraq, maddədən uzaq qalmağa kömək edən terapevtik mühitdə dəstək alırlar.
Sonuç:
Asılılıqlar ciddi və mürəkkəb bir vəziyyətdir, amma düzgün müalicə ilə insanlar asılılıqlardan azad ola bilərlər. Erkən müdaxilə, müalicə prosesini asanlaşdırır və şəxsə sağlam bir həyat qurmağa kömək edir. Dəstək və müalicə vasitələri, asılılıqları aşmağa kömək edən ən vacib addımlardır.