Beyin və onurğa beyni şişləri
Beyin və Onurğa Beyni Şişlərinin Növləri
Beyin və onurğa beyni şişləri mənşə hüceyrələrinə və davranışlarına görə bir neçə fərqli növə ayrılır:
1. Beyin Şişləri
Beyin şişləri beyindəki toxumalardan qaynaqlanan və ya başqa orqanlardan beyinə yayılan (metastatik) şişlər ola bilər.
Xoşxassəli Beyin Şişləri:
Meningioma: Beynin və onurğa beyninin örtük toxuması olan meninks hüceyrələrindən yaranan xoşxassəli bir şiş növüdür. Çox vaxt yavaş böyüyür və bədxassəli deyil.
Schwannoma: Sinir hüceyrələrinin ətrafını əhatə edən Schwann hüceyrələrindən yaranan xoşxassəli şişdir. Akustik nevroma da bir növ schwannomadır və eşitmə sinirinə təsir edir.
Kraniyofaringeoma: Beynin aşağı hissəsində yerləşən və hipofiz vəzinin yaxınlığında meydana gələn xoşxassəli bir şiş növüdür. Uşaqlarda daha çox görülür.
Bədxassəli Beyin Şişləri:
Glioma: Beyindəki dəstək toxuma hüceyrələrindən (glial hüceyrələr) yaranan bədxassəli şişdir. Gliomalar müxtəlif növlərə bölünür:
Astrositoma: Beyindəki astrosit adlı hüceyrələrdən yaranan bir şişdir. Bunlar aşağı dərəcəli (yavaş böyüyən) və ya yüksək dərəcəli (sürətlə böyüyən, bədxassəli) ola bilər.
Oligodendroglioma: Oligodendrosit adlı hüceyrələrdən qaynaqlanan şişlərdir. Yavaş böyüyən, lakin bədxassəli növləri də mövcuddur.
Glioblastoma Multiforme (GBM): Gliomaların ən bədxassəli formasıdır. Sürətlə böyüyür və ən aqressiv beyin şişlərindən biridir.
Medulloblastoma: Beyincikdə (serebellum) yaranan bədxassəli şişdir. Xüsusilə uşaqlarda daha çox rast gəlinir.
Metastatik Beyin Şişləri: Digər orqanlardan (məsələn, ağciyər, döş və ya dəri xərçəngi) beyinə yayılan xərçəng növüdür. Bu şişlər beyində ikinci dərəcəli şişlər kimi təsnif edilir.
2. Onurğa Beyni Şişləri
Onurğa beyində meydana gələn şişlər həm beyində, həm də onurğa beyninin ətrafında yerləşən toxumalardan qaynaqlana bilər.
Xoşxassəli Onurğa Beyni Şişləri:
Meningioma: Onurğa beynini əhatə edən meninks toxumasından yaranan xoşxassəli bir şişdir.
Schwannoma və Neyrofibroma: Sinir köklərində yaranan xoşxassəli şişlərdir. Neyrofibroma çox vaxt sinir toxumasına təsir edir və bəzi hallarda sinir sisteminin digər hissələrinə yayıla bilər.
Bədxassəli Onurğa Beyni Şişləri:
Astrositoma və Ependimoma: Bu şişlər glial hüceyrələrdən və ya ependim hüceyrələrindən yaranır və bədxassəli ola bilər.
Metastatik Onurğa Beyni Şişləri: Bədənin digər hissələrindən (məsələn, ağciyər və ya döş xərçəngi) onurğa beyninə yayılan xərçənglər metastatik şişlərdir.
Beyin və Onurğa Beyni Şişlərinin Simptomları
Şişlərin yerləşdiyi yer, ölçüsü və növü simptomların fərqliliyinə səbəb ola bilər. Beyin və onurğa beyni şişləri çox vaxt aşağıdakı simptomlara səbəb ola bilər:
1. Beyin Şişlərinin Simptomları:
Baş ağrıları: Tez-tez, xüsusilə səhərlər yaranan və yuxudan oyandıran baş ağrıları.
Ürəkbulanma və qusma: Şişin təzyiqi nəticəsində beyində meydana gələn ürəkbulanma və qusma halları.
Neyroloji problemlər: Yaddaş itkisi, danışıqda çətinlik, konsentrasiya problemləri və ya şəxsiyyət dəyişiklikləri.
Hərəkət və koordinasiya problemləri: Beyincikdə yerləşən şişlər tarazlıq və koordinasiya problemlərinə səbəb ola bilər.
Görmə və eşitmə pozğunluqları: Görmə sahəsində itki, bulanıq görmə və ya eşitmə problemləri.
Qıcolmalar (nöbetlər): Şişin beynin müəyyən hissələrinə təzyiq etməsi nəticəsində qıcolmalar və nöbetlər baş verə bilər.
2. Onurğa Beyni Şişlərinin Simptomları:
Bel və boyun ağrısı: Onurğa beynində yerləşən şişlər bel, boyun və ya sinir köklərinə təzyiq göstərə bilər.
Hərəkət və güc itkisi: Qollar və ayaqlarda zəiflik, hərəkət qabiliyyətinin azalması.
Hissiyat itkisi: Sinirlərə təsir edən şişlərdə bədənin müəyyən bölgələrində hissiyat itkisi və ya uyuşma baş verə bilər.
Sidik və ya nəcisin saxlanması problemi: Onurğa beyindəki şişlər sinir köklərinə təsir etdikdə sidik və ya nəcisin idarə olunması çətinləşə bilər.
Beyin və Onurğa Beyni Şişlərinin Diaqnozu
Şişlərin diaqnozu xəstənin tibbi tarixi və fiziki müayinəsi ilə başlayır. Aşağıdakı diaqnostik testlər beyin və onurğa beyni şişlərinin təyinində istifadə edilir:
Maqnetik Rezonans Tomoqrafiya (MRT):
MRT, beyində və ya onurğa beynində yerləşən şişlərin ölçüsü, yerləşdiyi yer və xarakterini daha dəqiq görmək üçün istifadə edilən ən yaygın görüntüləmə üsuludur.
Kompüter Tomoqrafiyası (KT):
KT, beyin və onurğa beynindəki şişləri və ətraf toxumalardakı təsirləri göstərən başqa bir görüntüləmə üsuludur.
Biopsiya:
Şiş toxumasından kiçik bir nümunə götürülərək mikroskop altında araşdırılır. Biopsiya şişin xoşxassəli və ya bədxassəli olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.
Nevroloji Müayinə:
Nevroloji simptomları qiymətləndirmək üçün həkimlər bədənin müxtəlif bölgələrində hərəkət və hissiyat yoxlamaları keçirə bilər.
Beyin və Onurğa Beyni Şişlərinin Müalicəsi
Beyin və onurğa beyni şişlərinin müalicəsi şişin növünə, yerləşdiyi yerə, böyüklüyünə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişir. Aşağıda istifadə olunan müalicə üsulları sıralanır:
1. Cərrahi Müdaxilə:
Beyin və onurğa beyni şişlərinin çıxarılması: Əgər şiş yerləşdiyi yerdə cərrahi yolla çıxarıla bilirsə, cərrahiyyə ən təsirli müalicə üsuludur. Mümkünsə, bütün şiş çıxarılır, lakin bəzən şişin bir hissəsi toxumaların qorunması üçün saxlanıla bilər.
2. Radioterapiya:
Radioterapiya: Bədxassəli şişləri müalicə etmək üçün istifadə olunan şüa müalicəsidir. Radioterapiya şişin böyüməsini azaltmaq və ya tamamilə yox etmək üçün tətbiq edilir.
3. Kemoterapiya:
Kemoterapiya: Bədxassəli beyin və onurğa beyni şişlərində istifadə olunan dərman müalicəsidir. Kemoterapiya hüceyrələrin böyüməsini yavaşlatmaq və ya onları öldürmək məqsədilə tətbiq olunur.
4. Mənzil Dərmanları (Steroidlər):
Steroidlər: Şişin yaratdığı iltihabı azaltmaq və beyindəki təzyiqi idarə etmək üçün istifadə edilə bilər.
5. Məqsədli Müalicələr (Targeted Therapies):
Məqsədli müalicələr: Şiş hüceyrələrinin spesifik molekulyar hədəflərinə qarşı işləyən dərmanlardır və bəzi beyin və onurğa beyni xərçəngləri üçün istifadə olunur.
Nəticə
Beyin və onurğa beyni şişləri ciddi sinir sisteminə təsir edən xəstəliklərdir. Bu şişlər xoşxassəli və ya bədxassəli ola bilər və müalicəsi şişin növünə, yerləşdiyi yerə və xəstənin ümumi vəziyyətinə görə dəyişir. Erkən diaqnoz və müalicə sinir sistemi üzərində ciddi təsirlərin qarşısını almaqda vacibdir. Cərrahi müdaxilə, radioterapiya və kemoterapiya kimi müalicə üsulları, şişin böyüməsini dayandırmaq və ya simptomları yüngülləşdirmək məqsədilə tətbiq edilir.