Trombotik xəstəliklər

Əsas Trombotik Xəstəliklər

1. Dərin Venaların Trombozu (DVT)

Dərin venaların trombozu (DVT), bədənin dərin damarlarında, adətən ayaqlarda qan laxtasının əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. Bu tromb qan axınının qarşısını ala bilər və ya tromb qopub qan axını ilə ağciyərlərə keçə bilər, bu da çox ciddi vəziyyət olan ağciyər emboliyasına (PE) səbəb ola bilər.

Səbəblər:

Uzun müddətli oturmaq və ya hərəkətsizlik (məsələn, səyahət zamanı və ya əməliyyatdan sonra)

Cərrahiyyə və ya travma

Hamiləlik və doğuş

Hormon terapiyası və ya doğum nəzarət həbləri

Xroniki xəstəliklər (məsələn, xərçəng və ya ürək xəstəlikləri)

Simptomlar:

Ayaqlarda şişkinlik və ağrı (xüsusilə baldırda)

Ayaq dərisinin qızarması və istilənməsi

Bədənin təsirə məruz qalan hissəsində həssaslıq

Ağciyər emboliyası hallarında nəfəs darlığı, sinə ağrısı və ya öskürək ilə qan gəlməsi

Müalicə:

Antikoaqulyantlar (qan durulducular): DVT-nin qarşısını almaq və ya mövcud laxtaları kiçiltmək üçün istifadə olunur.

Kompression corablar: Ayaqlarda qan axını yaxşılaşdırmaq və şişkinliyi azaltmaq üçün.

Trombolitik terapiya: Trombları həll etmək üçün güclü dərmanlar, adətən ağır hallarda istifadə olunur.

Cərrahiyyə: Ağır hallarda trombun çıxarılması üçün cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.

2. Ağciyər Emboliyası (PE)

Ağciyər emboliyası (PE), qan laxtasının (adətən ayaqlardan qopan trombun) ağciyər arteriyasını tıxaması ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəlik çox ciddi ola bilər, çünki ağciyərə qan axını kəsilərsə, həyati təhlükə yarada bilər. Ağciyər emboliyası çox vaxt DVT-nin ağırlaşması kimi baş verir.

Simptomlar:

Qəfil nəfəs darlığı

Sinə ağrısı (xüsusilə nəfəs aldıqda)

Öskürək və ya qanlı bəlğəm

Başgicəllənmə və ya huşunu itirmə

Tez və ya nizamsız ürək döyüntüsü

Müalicə:

Antikoaqulyantlar: Mövcud laxtaların böyüməsinin qarşısını almaq və yenilərinin yaranmasının qarşısını almaq üçün.

Trombolitik terapiya: Böyük trombları həll etmək üçün istifadə olunur.

Cərrahiyyə və ya kateterlə laxtanın çıxarılması: Böyük tromb hallarında istifadə olunur.

Vena cava filterləri: Trombun ağciyərə getməsinin qarşısını almaq üçün bəzən vena cava filtrası yerləşdirilə bilər.

3. Arterial Tromboz

Arterial tromboz, arteriyalarda qan laxtasının yaranması ilə xarakterizə olunur. Arteriyalar oksigenlə zəngin qanı ürəkdən orqanlara daşıyan damarlar olduğuna görə, bu cür tromboz ciddi nəticələrə səbəb ola bilər, çünki orqanlara oksigen çatdırılması pozula bilər. Arterial tromboz çox vaxt infarkt və ya insult kimi ciddi vəziyyətlərə səbəb ola bilər.

Səbəblər:

Ateroskleroz (arteriyaların sərtləşməsi və daralması)

Yüksək qan təzyiqi

Yüksək xolesterin səviyyəsi

Siqaret çəkmə və qeyri-sağlam həyat tərzi

Şəkərli diabet və obezlik

Nəticələr:

İnfarkt: Ürəyin arteriyalarında tromb yaranarsa, ürəyə qan axını kəsilər və infarkt baş verə bilər.

İnsult: Beyinə qan daşıyan arteriyalarda tromb yaranarsa, beyin toxuması zədələnə bilər və insult baş verə bilər.

Ətraf iskemiyası: Ayaqlarda və ya qollarda arterial tıxanma nəticəsində qan axını pozularsa, toxuma zədələnməsi və hətta ətrafların itirilməsi riski yaranır.

Simptomlar:

İnfarkt zamanı sinə ağrısı, tərləmə, ürəkbulanma və nəfəs darlığı

İnsult zamanı danışma çətinliyi, əzələ zəifliyi, üzün və ya bədənin bir hissəsində uyuşma

Ayaqlarda və ya qollarda soyuqluq və ağrı (ətraf iskemiyası)

Müalicə:

Antikoaqulyant və antiaggregantlar: Qan laxtalanmasının qarşısını almaq və mövcud laxtaları kiçiltmək üçün.

Trombolitik terapiya: Laxtaları həll etmək üçün güclü dərmanlar.

Cərrahiyyə və ya angioplastika: Arteriyanın təmizlənməsi və qan axınının bərpa edilməsi üçün istifadə olunur.

4. Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP)

Trombotik Trombositopenik Purpura (TTP) nadir, lakin ciddi bir xəstəlikdir və bədəndə kiçik qan damarlarında anormal qan laxtalarının yaranması ilə xarakterizə olunur. Bu tromblar trombositlərin sayını azaldır və müxtəlif orqanlara qan axınını məhdudlaşdırır, nəticədə qanaxma və orqan zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Səbəblər:

Genetik mutasiyalar

Otoimmun xəstəliklər

Bəzi dərmanlar və ya infeksiyalar

Simptomlar:

Qançırlar və peteşiyalar (kiçik qırmızı nöqtələr)

Nevroloji problemlər (başgicəllənmə, huşun itirilməsi)

Böyrək çatışmazlığı

Sinə ağrısı və nəfəs darlığı

Qızdırma

Müalicə:

Plazmaferez (plazma mübadiləsi): Qanda anormal zülalları çıxarmaq və plazmanı dəyişdirmək üçün əsas müalicə üsuludur.

Kortikosteroidlər və immunosupressiv dərmanlar: İmmunitet sisteminin fəaliyyətini tənzimləmək üçün istifadə olunur.

Trombosit köçürməsi: Trombosit sayı çox aşağı olduqda istifadə oluna bilər.

5. Heparinlə əlaqəli Trombositopeniya (HIT)

Heparinlə əlaqəli trombositopeniya (HIT), heparin adlı qan durulducu dərmana qarşı immun reaksiyasından qaynaqlanan ciddi bir vəziyyətdir. HIT zamanı immun sistem trombositlərə hücum edərək qan laxtalanmasına səbəb olur. Bu zaman qanda trombositlərin sayı azalır, lakin qan damarlarında həddindən artıq laxtalanma riski artır.

Simptomlar:

Dərin venaların trombozu (DVT) və ağciyər emboliyası (PE)

Qançır və qanaxma

Qol və ya ayaqlarda şişkinlik, ağrı

Qan laxtalanması və damar tıxanması

Müalicə:

Heparinin dayandırılması: HIT diaqnozu qoyulduqda dərhal heparin dayandırılmalıdır.

Alternativ antikoaqulyantlar: Heparin yerinə istifadə olunan digər qan durulducu dərmanlar (məsələn, argatroban və ya danaparoid).

Qan durulducu terapiya: Qan laxtalarının əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün.

6. Antifosfolipid Sindromu (APS)

Antifosfolipid sindromu (APS), immun sistemin qan damarlarının hüceyrə membranına qarşı antikor istehsal etdiyi otoimmun xəstəlikdir. Bu, qan laxtalanma sisteminin aktivləşməsinə və qan damarlarında trombların yaranmasına səbəb olur. APS zamanı həm arteriyalarda, həm də venalarda tromblar əmələ gələ bilər.

Səbəblər:

Otoimmun xəstəliklər (məsələn, lupus)

İnfeksiyalar və ya bəzi dərmanlar

Genetik meyllik

Simptomlar:

Dərin venaların trombozu (DVT)

Ağciyər emboliyası (PE)

İnsult və infarkt

Hamiləlikdə təkrarlanan düşüklər və hamiləlik komplikasiyaları

Müalicə:

Antikoaqulyantlar: Qan laxtalarının qarşısını almaq üçün uzunmüddətli istifadə olunur.

Aspirin: Qan laxtalanmasını azaltmaq üçün az dozalı aspirin təyin edilə bilər.

İmmunoterapiya: İmmun sistemin fəaliyyətini tənzimləmək üçün bəzi hallarda istifadə olunur.

Trombotik Xəstəliklərin Diaqnostikası

Trombotik xəstəliklərin diaqnozu üçün aşağıdakı testlər və prosedurlar istifadə olunur:

Doppler ultrasəs: Damarların qan axını və trombların olub-olmadığını yoxlamaq üçün.

Venoqrafiya və ya angiografiya: Damarların vəziyyətini daha dəqiq qiymətləndirmək üçün kontrast maye istifadə edilərək aparılır.

Qan testləri: Laxtalanma faktorlarını, antikoaqulyant səviyyələrini və antifosfolipid antikorlarını yoxlamaq üçün.

D-dimer testi: Qanda laxtalanma məhsullarının səviyyəsini qiymətləndirmək üçün.

Nəticə

Trombotik xəstəliklər qan damarlarında qan axını pozaraq ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Dərin venaların trombozu, ağciyər emboliyası, infarkt və insult kimi vəziyyətlər həyati təhlükə yarada bilər. Müalicə əsasən qan laxtalanmasının qarşısını almaq və ya mövcud laxtaları aradan qaldırmaq üçün antikoaqulyant dərmanlardan, trombolitik terapiyadan və cərrahi müdaxilələrdən ibarət ola bilər. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə trombotik xəstəliklərin ağırlaşmalarının qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.