Bipolyar pozğunluq (manik-depressiv pozğunluq)
Bipolyar Pozğunluq Nədir?
Bipolyar pozğunluq, əhval-ruhiyyənin yüksək və aşağı dövrlərlə dəyişdiyi bir vəziyyətdir. Bu pozğunluq, mania (yüksək əhval-ruhiyyə dövrü) və depressiya (aşağı əhval-ruhiyyə dövrü) dövrlərindən ibarətdir. Bipolyar pozğunluğu olan insanlar, normalda görə çox daha sürətlə və intensiv şəkildə əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri yaşaya bilərlər.
Bipolyar pozğunluq iki əsas növə bölünür:
Bipolyar I Pozğunluğu: Mania dövrünün olması ilə xarakterizə olunur və bu dövr çox vaxt ciddi olur və müalicə tələb edir. Depressiya dövrü də bu pozğunluğa daxil ola bilər.
Bipolyar II Pozğunluğu: Mania dövrü olmur, amma hipomaniya (yüngül mania) və ciddi depressiya dövrləri mövcuddur.
Bipolyar Pozğunluğun Əlamətləri
Bipolyar pozğunluğun simptomları maniya və depressiya dövrlərində fərqli ola bilər. Hər dövrün əlamətləri aşağıda izah edilmişdir.
1. Maniya Dövrü (Yüksək Əhval-Ruhiyyə)
Mania dövründə, şəxs yüksək əhval-ruhiyyə, enerjili və hiperaktiv hiss edir. Bu dövr, adətən həddindən artıq özünə güvən və qeyri-real düşüncələr ilə müşayiət olunur.
Maniyanın Əlamətləri:
Yüksək enerjili və hiperaktiv olmaq: Şəxs həddindən artıq enerjili, hərəkətli və çox danışan ola bilər.
Özünə güvənin artması: Özünü çox güclü və qeyri-real şəkildə dəyərli hiss etmək.
Riskli davranışlar: Həddindən artıq pul xərcləmək, təhlükəli hərəkətlər etmək (məsələn, sürətli avtomobil sürmək, ehtiyatsız cinsi əlaqə).
Yuxusuzluq: Şəxs çox az yuxu ilə belə çox enerjili hiss edə bilər.
Sürətli danışmaq və düşünmək: Həddindən artıq sürətli danışma, düşüncə ardıcıllığını izləməkdə çətinlik.
Ağılsız qərarlar və impulsiv davranışlar: İntellektual qeyri-adekvat qərarlar və fəaliyyətlər.
Şizofreniya və ya psixoz əlamətləri: Bəzi hallarda, maniya dövründə halüsinasiya və ya qeyri-realist düşüncələr ola bilər.
2. Depressiya Dövrü (Aşağı Əhval-Ruhiyyə)
Depressiya dövründə, şəxs çox kədərli, ümidsiz və enerjisiz hiss edir. Bu dövr, adətən kədər, maraqsızlıq və çox ağrı ilə müşayiət olunur.
Depressiyanın Əlamətləri:
Dərin kədər və ümidsizlik: Uzun müddət davam edən kədər hissi və həyatdan zövq almamaq.
Yuxusuzluq və ya həddindən artıq yuxu: Yuxu problemləri və ya çox yuxulama.
İştah dəyişiklikləri: İştahın azaldılması və ya artması, bu da kilo itirilməsi və ya almasına səbəb ola bilər.
Enerji itirilməsi: Əhval-ruhiyyənin aşağı düşməsi ilə əlaqədar, bədənin fiziki və zehni enerjisinin azalması.
Özünə inamsızlıq və günahkarlıq hissi: Şəxs özünü əhəmiyyətsiz, dəyərsiz və ya günahkar hiss edə bilər.
Konsentrasiya çətinlikləri: Diqqət toplama və qərar verməkdə çətinlik.
İntihar düşüncələri: Depressiyanın şiddətinə bağlı olaraq, özünə zərər vermək və ya intihar düşüncələri baş verə bilər.
Bipolyar Pozğunluğun Səbəbləri
Bipolyar pozğunluğun dəqiq səbəbləri bilinməsə də, bir çox faktorlun bir araya gəlməsi bu pozğunluğun inkişafına yol açar. Əsas səbəblər bunlardır:
1. Genetik Faktorlar
Bipolyar pozğunluq ailəvi bir xəstəlik ola bilər. Yəni, əgər bir ailə üzvündə bipolyar pozğunluq varsa, başqa birinin də bu pozğunluğa tutulma riski artır.
2. Kimyəvi Dəyişikliklər
Beyindəki kimyəvi maddələr olan serotonin, dopamin və noradrenalin kimi nevrotransmitterlərin balanssızlığı, bipolyar pozğunluğun yaranmasına səbəb ola bilər. Bu maddələr, əhval-ruhiyyə və emosional vəziyyəti tənzimləyir.
3. Bioloji Faktorlar
Bipolyar pozğunluğun beyin strukturları ilə əlaqəli olması mümkündür. Beynin müəyyən sahələrində olan dəyişikliklər, bu pozğunluğun inkişafını təşviq edə bilər.
4. Ətraf Mühit Amilləri
Həyatdakı ağır stressli vəziyyətlər, travmalar, əhəmiyyətli itkilər və ya həyatın böyük dəyişiklikləri bipolyar pozğunluğun inkişafına təkan verə bilər.
5. Hormon dəyişiklikləri
Hormonal dəyişikliklər, xüsusən stres hormonları və ya digər bioloji amillər, bipolyar pozğunluğu daha da şiddətləndirə bilər.
Bipolyar Pozğunluğun Müalicəsi
Bipolyar pozğunluğun müalicəsi, həm maniya, həm də depressiya dövrlərinin idarə edilməsinə yönəlir. Müalicə ümumiyyətlə dərmanlar və psixoterapiyanı əhatə edir.
1. Dərmanlar
Maniya dövrü üçün: Manik dövrləri idarə etmək üçün antipsikotik dərmanlar və stabilizatorlar (məsələn, lityum) istifadə edilə bilər.
Depressiya dövrü üçün: Depressiyanı idarə etmək üçün antidepresanlar və ya stabilizatorlar təyin edilə bilər.
Mood stabilizatorları: Lityum və digər mood stabilizatorları, bipolar pozğunluğun əsas müalicəsi olaraq istifadə olunur.
Antipsikotiklər: Şiddətli mania dövrlərində, şizofreniya əlamətləri meydana gəldikdə, bu dərmanlar istifadə edilir.
2. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Bu terapiya növü, mənfi düşüncə və davranışları dəyişdirmək və maniya ilə depressiya dövrlərinin idarə edilməsinə kömək edir.
Psychoeducation (Psixoloji Təhsil): Şəxsin bipolyar pozğunluq haqqında məlumatlandırılması, simptomların izlənməsi və müalicə planının qurulması üçün faydalıdır.
İnterpersonal və sosial ritm terapiyası: Bu terapiya, sosial dəstəyin artırılması və gündəlik həyatın tənzimlənməsi ilə əlaqəli olaraq bipolar pozğunluğun idarə edilməsinə kömək edir.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Fiziki fəaliyyət: Məşqlər, fiziki və zehni sağlamlığı yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Sağlam qidalanma: Yaxşı pəhriz və balanslı qidalanma əhval-ruhiyyəni müsbət təsir edə bilər.
Yaxşı yuxu: Yuxu rejiminin bərpası bipolyar pozğunluğun idarə edilməsində vacibdir.
Nəticə
Bipolyar pozğunluq, əhval-ruhiyyənin yüksək və aşağı dövrləri ilə xarakterizə olunan ciddi bir psixoloji vəziyyətdir. Bu vəziyyət düzgün müalicə ilə idarə edilə bilər və insanların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Dərmanlar, psixoterapiya və sağlam yaşam tərzi dəyişiklikləri ilə bipolyar pozğunluğun şiddəti azaldıla bilər və insanın həyatını daha balanslı hala gətirə bilər. Hər hansı bir bipolyar simptomu hiss edildikdə, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.