Çölyak Xəstəliyi: Səbəbləri, Əlamətləri və Müalicəsi

Çölyak Xəstəliyi Nədir və Niyə Yaranır?

Çölyak xəstəliyi, qlüten adlı zülala qarşı bədənin göstərdiyi immunoloji reaksiya nəticəsində yaranan xroniki bir vəziyyətdir. Bu xəstəliyin inkişafında bir neçə əsas faktor mühüm rol oynayır. İlk növbədə, çölyak genetik faktorlar əsasında formalaşır; xüsusilə HLA-DQ2 və HLA-DQ8 genlərinə sahib olan şəxslərdə bu xəstəliyə daha tez-tez rast gəlinir.

Bundan əlavə, xəstəliyin yaranma səbəbləri arasında aşağıdakılar yer alır:

• Qlütenə həssaslıq: Bağırsaq sisteminin qlüteni yad maddə kimi qəbul edərək immun cavabı yaratması.
• Bağırsaq infeksiyaları və stress: Körpəlik və ya uşaqlıq dövründə keçirilən infeksiyaların xəstəliyi tetikləmə ehtimalı.
• Autoimmun xəstəliklər: Tip 1 diabet, Hashimoto tiroiditi və romatoid artrit kimi xəstəlikləri olanlarda riskin daha yüksək olması.

Çölyak Xəstəliyinin Əlamətləri

Çölyak xəstəliyinin simptomları insandan insana fərqlilik göstərir. Bəzi xəstələrdə klassik həzm problemləri ön plana çıxdığı halda, digərlərində fərqli sistemik əlamətlər müşahidə oluna bilər.

1. Həzm Sisteminə Aid Əlamətlər

Həzm sistemi ilə bağlı ən çox rastlanılan simptomlar bunlardır:

• Davamlı ishal və ya qəbizlik halları.
• Qarında yaranan şişkinlik və qaz sancıları.
• Mədə nahiyəsində diskomfort və ağrılar.
• Malabsorbsiya (sorulma pozğunluğu) səbəbilə yağlı və pis qoxulu nəcis.
• Səbəbsiz kilo itkisi və iştahsızlıq.

2. Bağırsaqla Əlaqəli Olmayan Əlamətlər

Xəstəlik bəzən bağırsaq xaricində də ciddi fəsadlar törədə bilər:

• Dəmir çatışmazlığı anemiyası: Qan azlığı, xroniki yorğunluq və başgicəllənmə.
• Sümük problemləri: Kalsium və D vitamini çatışmazlığı nəticəsində yaranan osteoporoz (sümük əriməsi).
• Dəri problemləri: Qlütenin səbəb olduğu qaşıntılı səpkilər (Dermatitis herpetiformis).
• Sinir sistemi: Miqren, şiddətli baş ağrıları və ətraflarda uyuşmalar.
• Psixoloji və hormonal təsirlər: Depressiya, anksiyete, aybaşı pozuntuları və sonsuzluq.

Çölyak Xəstəliyinin Diaqnozu Necə Qoyulur?

Diaqnoz prosesi bir neçə mərhələli müayinədən ibarətdir. Vacib qeyd: Testlərin dəqiq nəticə verməsi üçün qlütensiz pəhrizə başlamazdan əvvəl müayinə olunmaq şərtdir.

Çölyak Xəstəliyinin Müalicəsi və Qidalanma

Çölyak xəstəliyinin hazırda məlum olan yeganə müalicə üsulu ömürlük qlütensiz pəhriz tətbiq etməkdir. Qlüten tərkibli qidaların rasiondan tamamilə çıxarılması bağırsaq toxumasının bərpası üçün zəruridir.

Qadağan Olunan Qidalar

• Taxıllar: Buğda, arpa, çovdar və bunlardan hazırlanan çörək, makaron, bulqur.
• İşlənmiş Məhsullar: Ketçup, soya sousu, hazır souslar və fast-food.
• Çarpaz Çirklənmə: Eyni yağda bişmiş qidalar və eyni mətbəx avadanlıqları ilə təmas edən məhsullar.

İstehlakı Təhlükəsiz Olan Qidalar

• Təbii Məhsullar: Meyvə, tərəvəz, ət, balıq, yumurta və paxlalılar.
• Qlütensiz Taxıllar: Qarabaşaq, düyü, qarğıdalı, çia və kətan toxumu.
• Süd Məhsulları: Bağırsaq pozğunluğu olmayan şəxslər üçün süd, pendir və qatıq.

Çölyak Xəstələri Üçün Faydalı Məsləhətlər

Sağlamlığı qorumaq və bağırsaq florasını bərpa etmək üçün əlavə tədbirlər görülməlidir:

1. Vitamin və Mineral Dəstəyi: Sümük sağlamlığı üçün D vitamini və kalsium, anemiya üçün dəmir və B12, immunitet üçün sink və maqnezium qəbulu.
2. Bağırsaq Florası: Probiotiklər (kefir, qatıq) və iltihab əleyhinə Omega-3 yağ turşuları.
3. Çarpaz Çirklənmədən Qorunma: Qlütensiz unlar üçün ayrı qablar istifadə edilməli, taxta qaşıq və tost aparatları ortaq işlədilməməlidir.
4. Sosial Həyatda Diqqət: Restoranlarda yemək tərkibi soruşulmalı və mütləq "qlütensiz" etiketi olan məhsullar seçilməlidir.

Nəticə

Çölyak xəstəliyi ciddi yanaşma tələb edən ömürlük bir vəziyyətdir. Pəhrizə tam əməl edildikdə simptomlar yox olur və bağırsaq toxuması yenidən bərpa olunur. Düzgün qidalanma planı üçün mütləq bir diyetoloq və ya qastroenteroloq ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.