Dərman allergiyası
Dərman Allergiyasının Səbəbləri
Dərman allergiyası müxtəlif dərmanlar səbəbindən baş verə bilər. Bəzi insanlar müəyyən dərmanlara qarşı həssas ola bilər, çünki onların immun sistemi bu maddələrə qarşı həddindən artıq reaksiya verir. Aşağıda ən çox dərman allergiyası yaradan dərman qrupları sıralanır:
1. Antibiotiklər
Penisilin və onun törəmələri ən çox rast gəlinən dərman allergiyası səbəblərindən biridir. Penisilin allergiyası, döküntü və ya şiddətli hallar üçün anafilaksi ilə nəticələnə bilər.
Sefalosporinlər də penisilin ilə əlaqəli olduğu üçün allergiya yarada bilər.
2. Antiinflamatuar Dərmanlar (NSAİD)
İbuprofen, aspirin və digər qeyri-steroid antiinflamatuar dərmanlar (NSAİD) dərman allergiyasına səbəb ola bilər. Bu dərmanlar qızdırmanı və ağrıları azaltmaq üçün istifadə edilir, lakin bəzi insanlarda döküntü və ya tənəffüs problemləri yarada bilər.
3. Anesteziklər
Ümumi və yerli anesteziya dərmanları bədəndə həddindən artıq reaksiya verərək dərman allergiyasına səbəb ola bilər. Cərrahi müdaxilələr zamanı istifadə edilən anesteziya maddələri allergik reaksiyalara yol aça bilər.
4. Kontrast Maddələri
Rentgen və ya MRT müayinələrində istifadə edilən kontrast maddələri bədəndə allergik reaksiyalar tetikleyə bilər. Bu maddələr damar yolu ilə verilir və bəzi hallarda ürtiker (qaşıntılı döküntü) və ya şişkinlik meydana gələ bilər.
5. Kemoterapi Dərmanları
Xərçəng müalicəsində istifadə olunan bəzi dərmanlar bədənə allergik reaksiya verə bilər. Bu dərmanlar immun sistemi zəiflədən təsirə malik olsa da, bəzən allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
6. Antikonvulsanlar
Antikonvulsiv dərmanlar (məsələn, karbamazepin, lamotrigin) epilepsiya və ya nöbetlərin müalicəsində istifadə edilir. Bu dərmanlar da bəzən dərman allergiyasına səbəb ola bilər.
Dərman Allergiyasının Simptomları
Dərman allergiyasının simptomları, dərmana məruz qaldıqdan qısa müddət sonra və ya bir neçə gün və ya həftə sonra ortaya çıxa bilər. Simptomlar yüngül və ya şiddətli ola bilər. Ən çox rast gəlinən simptomlar aşağıdakılardır:
Dəri döküntüsü və qaşınma: Dəridə qızartı, qaşınma və səpkilər. Döküntü bədən boyu yayıla bilər.
Urtiker (kurdeşen): Qaşıntılı, qabarıq qırmızı ləkələr. Bu səpgilər bədənin müxtəlif yerlərində meydana gələ bilər.
Şişkinlik (angioödem): Dodaqlar, göz qapaqları, üz və boğazda şişkinlik meydana gələ bilər.
Tənəffüs problemləri: Nəfəs darlığı, hırıltı və ya tənəffüs yollarında daralma hissi. Ağır hallarda tənəffüsün tamamilə dayanması riski vardır.
Anafilaksi: Həyati təhlükə yaradan bir allergik reaksiyadır. Anafilaksi zamanı boğazda və ya tənəffüs yollarında daralma, ürək sürətində artım, qan təzyiqinin düşməsi və huşun itməsi baş verə bilər. Anafilaksi təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Dərman Allergiyasının Şiddətli Forması: Anafilaksi
Anafilaksi dərman allergiyasının ən ağır formasıdır və dərhal tibbi yardım tələb edir. Aşağıdakı simptomlar anafilaksinin göstəricisi ola bilər:
Tənəffüs yollarının daralması: Nəfəs almaqda çətinlik və ya nəfəs yollarının tamamilə tıxanması.
Boğazda şişkinlik: Boğazın şişməsi nəticəsində nəfəs yollarının bağlanması və boğulma riski.
Qan təzyiqinin düşməsi: Qan təzyiqi sürətlə düşərək şok vəziyyətinə səbəb ola bilər.
Ürək döyüntüsündə artım: Ürək ritmi sürətlənir və ya nizamsızlaşır.
Huşun itməsi: Anafilaksi müalicə olunmazsa, şok və huşun itməsi ilə nəticələnə bilər.
Dərman Allergiyasının Diaqnostikası
Dərman allergiyasının diaqnozu həkim tərəfindən tibbi tarix və simptomlar nəzərə alınaraq qoyulur. Aşağıdakı üsullar diaqnostika üçün istifadə edilə bilər:
Tibbi Tarix və Simptomların Qiymətləndirilməsi
Həkim xəstənin hansı dərmanı qəbul etdiyini, simptomların nə vaxt başladığını və dərmanın istifadəsindən sonra nə qədər müddət keçdiyini öyrənir.
Dəri Testləri
Bəzi dərmanlar üçün həkim dərinin kiçik bir hissəsinə dərman tətbiq edərək reaksiyanı izləyir. Bu testlər xüsusilə penisilin və digər antibiotiklər üçün istifadə edilə bilər.
Qan Testləri
Spesifik IgE testləri: Dərmanlara qarşı immunoglobulin E (IgE) antikorlarının mövcudluğunu müəyyən etmək üçün qan testləri aparıla bilər. Bu testlər dərman allergiyasının olub-olmamasını dəqiqləşdirir.
Provokasiya Testləri
Həkim nəzarətində kiçik dozalarla şübhəli dərman verilərək reaksiyanın olub-olmadığı yoxlanılır. Bu test yalnız ciddi yan təsirlərin olmadığından əmin olunduqda həyata keçirilir.
Dərman Allergiyasının Müalicəsi
Dərman allergiyasının müalicəsi allergik reaksiyaları azaltmağa və gələcəkdə bu dərmandan qaçınmağa yönəldilir. Müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Dərmanın Dayandırılması
Allergik reaksiyaya səbəb olan dərmanın istifadəsi dərhal dayandırılmalıdır. Əgər bu dərman həyati əhəmiyyətlidirsə, həkim alternativ müalicə üsulları təklif edə bilər.
2. Antihistaminlər
Antihistaminlər qaşınma, səpgilər və digər yüngül allergik reaksiyaları azaltmaq üçün istifadə edilir. Bu dərmanlar histaminin təsirini bloklayaraq simptomları yüngülləşdirir.
3. Kortikosteroidlər
Kortikosteroidlər dərinin şişkinliyi, qızartısı və iltihabını azaltmaq üçün təyin edilir. Ağır dərman allergiyası reaksiyaları zamanı kortikosteroidlər istifadə edilə bilər.
4. Adrenalin (Epinefrin)
Adrenalin anafilaksi vəziyyətində həyati əhəmiyyət daşıyan dərmandır. Adrenalin tənəffüs yollarını açır, qan təzyiqini normallaşdırır və allergik reaksiyanı sürətlə dayandırır. Anafilaksi riski olan insanlara adətən adrenalin injeksiyası (epinefrin avtoinjektoru) təyin olunur və bu, təcili vəziyyətdə istifadə edilməlidir.
5. Oksigen və Tənəffüs Dəstəyi
Anafilaksi zamanı xəstənin tənəffüsünü dəstəkləmək üçün oksigen terapiyası və mexaniki ventilyasiya istifadə oluna bilər.
Dərman Allergiyasının Simptomları
Dərman allergiyasının simptomları, dərmana məruz qaldıqdan qısa müddət sonra və ya bir neçə gün və ya həftə sonra ortaya çıxa bilər. Simptomlar yüngül və ya şiddətli ola bilər. Ən çox rast gəlinən simptomlar aşağıdakılardır:
Dəri döküntüsü və qaşınma: Dəridə qızartı, qaşınma və səpkilər. Döküntü bədən boyu yayıla bilər.
Urtiker (kurdeşen): Qaşıntılı, qabarıq qırmızı ləkələr. Bu səpgilər bədənin müxtəlif yerlərində meydana gələ bilər.
Şişkinlik (angioödem): Dodaqlar, göz qapaqları, üz və boğazda şişkinlik meydana gələ bilər.
Tənəffüs problemləri: Nəfəs darlığı, hırıltı və ya tənəffüs yollarında daralma hissi. Ağır hallarda tənəffüsün tamamilə dayanması riski vardır.
Anafilaksi: Həyati təhlükə yaradan bir allergik reaksiyadır. Anafilaksi zamanı boğazda və ya tənəffüs yollarında daralma, ürək sürətində artım, qan təzyiqinin düşməsi və huşun itməsi baş verə bilər. Anafilaksi təcili tibbi müdaxilə tələb edir.
Dərman Allergiyasının Şiddətli Forması: Anafilaksi
Anafilaksi dərman allergiyasının ən ağır formasıdır və dərhal tibbi yardım tələb edir. Aşağıdakı simptomlar anafilaksinin göstəricisi ola bilər:
Tənəffüs yollarının daralması: Nəfəs almaqda çətinlik və ya nəfəs yollarının tamamilə tıxanması.
Boğazda şişkinlik: Boğazın şişməsi nəticəsində nəfəs yollarının bağlanması və boğulma riski.
Qan təzyiqinin düşməsi: Qan təzyiqi sürətlə düşərək şok vəziyyətinə səbəb ola bilər.
Ürək döyüntüsündə artım: Ürək ritmi sürətlənir və ya nizamsızlaşır.
Huşun itməsi: Anafilaksi müalicə olunmazsa, şok və huşun itməsi ilə nəticələnə bilər.
Dərman Allergiyasının Diaqnostikası
Dərman allergiyasının diaqnozu həkim tərəfindən tibbi tarix və simptomlar nəzərə alınaraq qoyulur. Aşağıdakı üsullar diaqnostika üçün istifadə edilə bilər:
Tibbi Tarix və Simptomların Qiymətləndirilməsi
Həkim xəstənin hansı dərmanı qəbul etdiyini, simptomların nə vaxt başladığını və dərmanın istifadəsindən sonra nə qədər müddət keçdiyini öyrənir.
Dəri Testləri
Bəzi dərmanlar üçün həkim dərinin kiçik bir hissəsinə dərman tətbiq edərək reaksiyanı izləyir. Bu testlər xüsusilə penisilin və digər antibiotiklər üçün istifadə edilə bilər.
Qan Testləri
Spesifik IgE testləri: Dərmanlara qarşı immunoglobulin E (IgE) antikorlarının mövcudluğunu müəyyən etmək üçün qan testləri aparıla bilər. Bu testlər dərman allergiyasının olub-olmamasını dəqiqləşdirir.
Provokasiya Testləri
Həkim nəzarətində kiçik dozalarla şübhəli dərman verilərək reaksiyanın olub-olmadığı yoxlanılır. Bu test yalnız ciddi yan təsirlərin olmadığından əmin olunduqda həyata keçirilir.
Dərman Allergiyasının Müalicəsi
Dərman allergiyasının müalicəsi allergik reaksiyaları azaltmağa və gələcəkdə bu dərmandan qaçınmağa yönəldilir. Müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Dərmanın Dayandırılması
Allergik reaksiyaya səbəb olan dərmanın istifadəsi dərhal dayandırılmalıdır. Əgər bu dərman həyati əhəmiyyətlidirsə, həkim alternativ müalicə üsulları təklif edə bilər.
2. Antihistaminlər
Antihistaminlər qaşınma, səpgilər və digər yüngül allergik reaksiyaları azaltmaq üçün istifadə edilir. Bu dərmanlar histaminin təsirini bloklayaraq simptomları yüngülləşdirir.
3. Kortikosteroidlər
Kortikosteroidlər dərinin şişkinliyi, qızartısı və iltihabını azaltmaq üçün təyin edilir. Ağır dərman allergiyası reaksiyaları zamanı kortikosteroidlər istifadə edilə bilər.
4. Adrenalin (Epinefrin)
Adrenalin anafilaksi vəziyyətində həyati əhəmiyyət daşıyan dərmandır. Adrenalin tənəffüs yollarını açır, qan təzyiqini normallaşdırır və allergik reaksiyanı sürətlə dayandırır. Anafilaksi riski olan insanlara adətən adrenalin injeksiyası (epinefrin avtoinjektoru) təyin olunur və bu, təcili vəziyyətdə istifadə edilməlidir.
5. Oksigen və Tənəffüs Dəstəyi
Anafilaksi zamanı xəstənin tənəffüsünü dəstəkləmək üçün oksigen terapiyası və mexaniki ventilyasiya istifadə oluna bilər.
Dərman Allergiyası ilə Yaşamaq: Profilaktika və Tövsiyələr
Dərman allergiyası olan insanlar bəzi ehtiyat tədbirlərinə əməl etməlidirlər:
Allergiyanı qeyd edin: Hər hansı bir dərmana qarşı allergiyanız varsa, bu barədə həkimlərə məlumat verin. Həkiminizə və əczacınıza allergiyanız haqqında hər zaman xəbərdar edin.
Tibbi bilezik taxın: Dərman allergiyanız varsa, tibbi vəziyyətinizi göstərən bir bilezik və ya kart daşımaq faydalı ola bilər. Bu, fövqəladə hallarda səhiyyə işçilərinə məlumat verir.
Epinefrin avtoinjektoru daşıyın: Anafilaksi riski varsa, həmişə adrenalin injeksiyasını (epinefrin avtoinjektoru) yanınızda daşıyın və onun istifadəsini öyrənin.
Alternativ dərmanlar haqqında danışın: Allergiyanız olan dərmanın alternativləri barədə həkiminizlə məsləhətləşin. Həkiminiz sizə təhlükəsiz alternativlər təklif edə bilər.
Nəticə
Dərman allergiyası bəzən yüngül simptomlarla müşahidə olunsa da, bəzi hallarda həyati təhlükə yarada bilər və təcili tibbi yardım tələb edir. Dərman allergiyasını erkən müəyyən etmək və düzgün tədbirlər görmək çox vacibdir. Allergik reaksiyalar zamanı dərmanların dayandırılması, antihistaminlər və şiddətli hallarda adrenalin kimi dərmanlarla müdaxilə edilə bilər. Təkrar allergik reaksiyaların qarşısını almaq üçün dərmanlardan uzaq durmaq və profilaktik tədbirlər görmək həyati əhəmiyyət daşıyır.