Damar tıxanıqlığı nədir?

Damar tıxanıqlığının növləri:

Damar tıxanıqlığı damarların növünə və təsir etdiyi bölgəyə görə fərqlənir:

1. Arterial tıxanıqlıq:

Arteriyalar, ürəkdən bədənə oksigenlə zəngin qan daşıyan damarlardır. Arterial tıxanıqlıq, arteriyanın yağ, xolesterol və digər maddələrlə tıxanması nəticəsində baş verir. Arterial tıxanıqlıq əksər hallarda ateroskleroz səbəbindən yaranır. Arteriyaların tıxanması ciddi sağlamlıq problemlərinə, o cümlədən ürək böhranı, insult, periferik arteriya xəstəliyi və digər ağır nəticələrə səbəb ola bilər.

2. Venoz tıxanıqlıq:

Venalar, bədəndən karbon qazı ilə zəngin qanı ürəyə daşıyan damarlardır. Venoz tıxanıqlıq əsasən qan laxtalanması nəticəsində yaranır. Bu vəziyyətə dərin vena trombozu (DVT) deyilir. DVT ən çox ayaqlarda baş verir və qan laxtası qoparaq ağciyərlərə keçərsə, ağciyər emboliyası kimi həyati təhlükəli bir vəziyyətə səbəb ola bilər.

Damar tıxanıqlığının səbəbləri:

Damar tıxanıqlığı bir çox fərqli səbəb və risk faktorları nəticəsində yaranır:

1. Ateroskleroz:

Ateroskleroz arteriyaların daxili divarında yağ, xolesterol, kalsium və digər maddələrin yığılması ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Bu maddələr plak adlanan sərt lövhələr yaradır və damarların daralmasına, qan axınının azalmasına səbəb olur.

2. Qan laxtalanması (tromboz):

Qan laxtalanması venalarda və ya arteriyalarda baş verərək damarları tıxaya bilər. Qan laxtası damar içərisində sərbəst hərəkət edərsə və ağciyər, beyin və ya ürək kimi həyati orqanlara çatarsa, həyati təhlükəli vəziyyətlərə səbəb ola bilər (məsələn, ağciyər emboliyası və ya beyin emboliyası).

3. Siqaret çəkmə:

Siqaret çəkmək arteriya divarlarını zədələyir və aterosklerozun inkişafını sürətləndirir. Siqaret həm də qan laxtalanma ehtimalını artırır.

4. Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya):

Uzun müddət yüksək təzyiq damar divarlarını zəiflədir və zədələyir. Bu zədələnmə arteriyaların daralmasına və tıxanmasına səbəb ola bilər.

5. Yüksək xolesterol:

Qanda yüksək səviyyədə olan "pis" xolesterol (LDL) damarların divarında yığılaraq ateroskleroz lövhələrini yaradır və damarların daralmasına gətirib çıxarır.

6. Şəkərli diabet:

Diabetli insanlarda qanda yüksək şəkər səviyyəsi damar divarlarını zədələyir və ateroskleroz riskini artırır.

7. Hərəkətsiz həyat tərzi:

Fiziki aktivliyin azlığı qan dövranının zəifləməsinə və qan laxtalarının yaranma riskinin artmasına səbəb ola bilər.

8. Genetik faktorlar:

Ailə tarixində damar tıxanıqlığı və ya ürək-damar xəstəlikləri olan insanlarda damar tıxanıqlığı riski daha yüksəkdir.

Damar tıxanıqlığının əlamətləri:

Damar tıxanıqlığının əlamətləri tıxanmanın baş verdiyi damar növünə və təsirlənmiş orqana görə dəyişə bilər:

1. Arterial tıxanıqlığın əlamətləri:

Sinə ağrısı (angina): Ürək damarlarının tıxanması sinədə kəskin ağrıya və ya narahatlıq hissinə səbəb ola bilər.

Nəfəs darlığı: Ürək damarlarının tıxanması ürəyin düzgün işləməsinə mane olaraq nəfəs darlığına səbəb ola bilər.

Ayaq ağrısı və klodikasiya: Ayaq damarlarının tıxanması zamanı yürüyərkən və ya hərəkət edərkən ayaqlarda ağrı və spazmlar meydana çıxır. İstirahət zamanı bu ağrılar azalır.

Görmə itkisi: Beyindəki damarların tıxanması gözlərə qan axınının azalmasına səbəb ola bilər və ani görmə itkisinə səbəb ola bilər.

İnsult əlamətləri: Beyin damarlarının tıxanması zamanı ani zəiflik, nitqdə çətinlik, üzdə və ya bədənin bir tərəfində uyuşma və ya zəiflik kimi əlamətlər görünə bilər.

2. Venoz tıxanıqlığın əlamətləri:

Ayaq ağrısı və şişkinlik: Dərin vena trombozu zamanı ayaqda, xüsusən baldır nahiyəsində ağrı və şişkinlik müşahidə edilir.

Dəridə qızartı və istilik hissi: Venoz tıxanıqlıq olan bölgədə dəri qızara bilər və toxunduqda isti hiss edilə bilər.

Ağciyər emboliyası: Ağciyərə gedən venalarda tıxanıqlıq olduqda ani nəfəs darlığı, sinə ağrısı və ya qanlı öskürək meydana çıxa bilər.

Damar tıxanıqlığının diaqnozu:

Damar tıxanıqlığının diaqnozu üçün bir neçə müayinə və testlər tətbiq olunur:

Fiziki müayinə: Həkim əlamətləri və xəstənin sağlamlıq tarixini dəyərləndirir. Ayaq damarları üçün puls yoxlanılır, ürək damarları üçün isə sinə dinlənir.

Doppler ultrasəs: Bu test damarlar vasitəsilə qan axınının sürətini ölçmək üçün istifadə olunur və damar tıxanıqlığını aşkar etmək üçün vacibdir.

Angiografiya: Kontrast maddə istifadə edilərək damarların vəziyyətini göstərmək üçün rentgen, MR və ya KT angiografiya həyata keçirilir.

EKQ (Elektrokardioqramma): Ürək damarlarının vəziyyətini yoxlamaq üçün elektrik fəaliyyətini ölçən bu test tətbiq edilir.

Ankle-brachial index (ABI): Ayaqlardakı arteriyaların tıxanıqlığını yoxlamaq üçün bu testdə qol və ayaq təzyiqləri müqayisə edilir.

Damar tıxanıqlığının müalicəsi:

Damar tıxanıqlığının müalicəsi tıxanıqlığın yerinə, şiddətinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə bağlı olaraq dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:

1. Dərman müalicəsi:

Xolesterol azaldıcı dərmanlar: Xolesterol səviyyəsini aşağı salmaq və aterosklerozun inkişafını yavaşlatmaq üçün statinlər təyin edilə bilər.

Qan durulaşdırıcı dərmanlar: Qan laxtalarının yaranmasının qarşısını almaq və qan axınını yaxşılaşdırmaq üçün antikoaqulyantlar və ya antitrombosit dərmanlar istifadə olunur.

Ağrıkəsicilər və iltihab əleyhinə dərmanlar: Ayaqlarda ağrı və iltihab varsa, həkim bu dərmanları təyin edə bilər.

2. Həyat tərzi dəyişiklikləri:

Siqareti buraxmaq: Siqareti buraxmaq damar sağlamlığı üçün çox vacibdir və ateroskleroz riskini azaldır.

Sağlam qidalanma: Düzgün qidalanma damar tıxanıqlığının qarşısını almaqda vacibdir. Xolesterol səviyyəsini azaltmaq üçün az yağlı, çox lifli bir pəhriz təklif olunur.

Mütəmadi fiziki fəaliyyət: Fiziki fəaliyyət qan dövranını yaxşılaşdırır və damar tıxanıqlığı riskini azaldır.

3. Endovaskulyar cərrahiyyə:

Angioplastika və stent yerləşdirmə: Damarları genişləndirmək və qan axınını bərpa etmək üçün angioplastika proseduru tətbiq edilir. Daralmış damarın içərisinə stent yerləşdirilir ki, damar açıq qalsın.

4. Bypass cərrahiyyəsi:

Daha ağır hallarda, tıxanmış arteriyaların ətrafından qan axını təmin etmək üçün bypass cərrahiyyəsi aparılır.

5. Trombolitik terapiya:

Qan laxtası səbəbilə yaranan tıxanıqlıqda qan laxtasını həll etmək üçün trombolitik dərmanlar verilir.

Nəticə:

Damar tıxanıqlığı, vaxtında diaqnoz və müalicə edilməzsə ciddi sağlamlıq problemlərinə, o cümlədən ürək böhranı, insult və digər həyati təhlükəli vəziyyətlərə səbəb ola bilər. Risk faktorlarını azaltmaq üçün siqaretdən çəkinmək, sağlam qidalanmaq, fiziki aktiv olmaq və mütəmadi tibbi nəzarətdə olmaq damar sağlamlığını qorumaqda əsas tədbirlərdir.